Thủ phạm gây tái phát viêm phổi

Viêm phổi tái phát có thể do sức đề kháng yếu, thời tiết thay đổi, rối loạn nuốt, suy giảm miễn dịch hoặc khối u gây tắc nghẽn phế quản.

Bác sĩ chuyên khoa II Mã Thanh Phong, Trưởng đơn vị Hô hấp, khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết viêm phổi tái phát là tình trạng người bệnh đã hồi phục sau đợt bệnh trước, nhưng một thời gian sau lại xuất hiện các triệu chứng và tổn thương mới ở phổi. Người bệnh cần phân biệt với viêm phổi kéo dài hoặc chưa khỏi hoàn toàn, bởi đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng chưa được kiểm soát.

Giãn phế quản

Giãn phế quản là tình trạng các phế quản bị giãn rộng và tổn thương cấu trúc, khiến khả năng vận chuyển đờm và làm sạch đường thở suy giảm. Dịch tiết dễ ứ đọng trong lòng phế quản, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và gây nhiễm trùng lặp lại.

Người bệnh thường ho khạc đờm kéo dài, đờm nhiều, có thể đục hoặc đổi màu khi nhiễm trùng. Một số trường hợp xuất hiện ho ra máu, khó thở hoặc thường xuyên phải điều trị các đợt nhiễm trùng hô hấp. Những lần viêm phổi trước đó cũng có thể gây tổn thương phế quản, dẫn đến giãn phế quản và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng về sau.

Tắc nghẽn đường thở do khối u hoặc dị vật

Nếu viêm phổi liên tục xảy ra tại cùng một vị trí, bác sĩ cần kiểm tra khả năng phế quản bị tắc nghẽn. Nguyên nhân có thể là khối u trong lòng phế quản, khối chèn ép từ bên ngoài hoặc dị vật vô tình đi vào đường thở.

Khi phế quản bị bít hẹp, không khí, dịch tiết khó lưu thông, đờm dễ ứ lại ở vùng phổi phía sau chỗ tắc. Vi khuẩn có thể phát triển trong khu vực này, gây viêm phổi tái diễn dù người bệnh đã điều trị nhiễm trùng trước đó. Ở người trung niên, lớn tuổi, đặc biệt có tiền sử hút thuốc, viêm phổi tái phát cùng một thùy phổi cần được đánh giá để loại trừ ung thư phổi hoặc tổn thương gây tắc nghẽn. Bác sĩ có thể chỉ định chụp CT ngực hoặc nội soi phế quản tùy trường hợp.

Hít sặc do rối loạn nuốt hoặc trào ngược

Hít sặc xảy ra khi thức ăn, nước uống, nước bọt hoặc dịch từ dạ dày đi nhầm vào đường thở thay vì xuống thực quản. Những chất này mang theo vi khuẩn vào phổi, gây viêm và nhiễm trùng.

Nguy cơ thường gặp ở người cao tuổi, người từng bị đột quỵ, mắc bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ, rối loạn nuốt hoặc suy giảm ý thức. Một số người có thể ho sặc khi ăn uống, sau khi nuốt, thường xuyên nghẹn hoặc ho về đêm. Tuy nhiên, hít sặc đôi khi diễn ra âm thầm, không gây ho rõ rệt nên gia đình khó nhận biết.

Trào ngược dạ dày thực quản cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ dịch dạ dày đi vào đường hô hấp, nhất là khi người bệnh nằm ngay sau ăn hoặc có rối loạn nuốt đi kèm. Nếu viêm phổi tái diễn, đặc biệt ở vùng phổi thường chịu ảnh hưởng khi hít sặc, bác sĩ có thể đánh giá chức năng nuốt và vấn đề liên quan đến thực quản.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Theo bác sĩ Phong, COPD gây viêm mạn tính và hẹp đường thở, làm người bệnh khó thở, ho và khạc đờm kéo dài. Tình trạng tăng tiết nhầy cùng khả năng làm sạch đường thở suy giảm khiến vi khuẩn dễ tồn tại trong phế quản, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và viêm phổi.

Người mắc COPD có thể trải qua những đợt ho nhiều, đờm tăng hoặc đổi màu, khó thở nặng lên. Một số trường hợp nhầm các đợt nhiễm trùng hoặc viêm phổi với đợt cấp COPD, dẫn đến điều trị chưa đúng nguyên nhân. Hen phế quản và một số bệnh đường thở khác cũng có thể làm triệu chứng hô hấp tái diễn, cần được đánh giá, kiểm soát phù hợp.

Người hút thuốc lá lâu năm, thường xuyên ho khạc đờm hoặc khó thở khi gắng sức nên được khám hô hấp. Hô hấp ký giúp đánh giá tình trạng tắc nghẽn đường thở và hỗ trợ chẩn đoán COPD.

Suy giảm miễn dịch

Hệ miễn dịch có nhiệm vụ nhận diện, loại bỏ vi khuẩn, virus cùng các tác nhân gây bệnh xâm nhập cơ thể. Khi khả năng miễn dịch suy giảm, người bệnh dễ mắc nhiễm trùng hô hấp, thời gian hồi phục có thể kéo dài và nguy cơ tái phát tăng lên.

Tình trạng này có thể liên quan đến bệnh miễn dịch bẩm sinh, bệnh mạn tính, ung thư, suy dinh dưỡng hoặc việc sử dụng một số thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài. Ở người trưởng thành, suy giảm kháng thể cũng là một nguyên nhân cần được cân nhắc khi viêm phổi tái diễn nhiều lần, nhất là khi đi kèm viêm xoang, viêm phế quản hoặc các nhiễm trùng khác. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đánh giá nồng độ các globulin miễn dịch khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Di chứng tổn thương phổi sau nhiễm trùng

Một số đợt nhiễm trùng nặng, đặc biệt khi gây tổn thương phế quản hoặc nhu mô phổi, có thể để lại thay đổi cấu trúc sau khi người bệnh khỏi bệnh cấp tính. Những tổn thương này đôi khi làm giảm khả năng dẫn lưu dịch tiết, khiến đờm dễ ứ đọng và tạo điều kiện cho nhiễm trùng mới.

Trong đó, giãn phế quản sau nhiễm trùng là một dạng tổn thương có thể khiến người bệnh ho khạc đờm kéo dài và viêm phổi tái diễn. Người từng mắc lao phổi hoặc viêm phổi nặng cần chú ý nếu sau điều trị vẫn ho, khạc đờm dai dẳng, khó thở.

Theo bác sĩ Phong, người bệnh không nên chỉ tập trung điều trị từng đợt viêm phổi mà cần tìm hiểu vì sao nhiễm trùng thường xuyên tái phát. Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng, tình trạng hút thuốc, triệu chứng khi ăn uống và xem xét hình ảnh chụp phổi ở các lần mắc bệnh trước.

Người bệnh nên đi khám khi viêm phổi tái diễn, ho khạc đờm kéo dài hoặc triệu chứng không cải thiện sau điều trị. Trường hợp khó thở tăng nhanh, tím tái, đau ngực, lơ mơ hoặc SpO2 (nồng độ oxy trong máu) giảm, cần được cấp cứu. Điều trị đúng nguyên nhân nền giúp hạn chế viêm phổi tái phát.

Nhật Thành