Kết quả xét nghiệm tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM cho thấy độ lọc cầu thận (eGFR) của bà Nguyệt giảm dưới 40 mL/phút/1.73m² (bình thường trên 90 mL/phút/1.73m²). Bác sĩ chẩn đoán bà bị suy thận độ 3, thận đã tổn thương nặng.

Còn bà Hồng, 68 tuổi, nước tiểu có bọt nên đến bệnh viện khám. Kết quả kiểm tra cho thấy bà bị suy thận mạn độ 3, có protein niệu, độ lọc cầu thận chỉ còn 37 mL/phút/1.73m2, kèm tăng huyết áp, tăng lipid máu hỗn hợp, tăng axit uric máu... Bà cho hay thường xuyên sử dụng các loại thực phẩm chức năng với mục đích "tăng cường sức khỏe, thải độc, thanh lọc cơ thể".

Theo BS.CKII Tạ Phương Dung, Phó giám đốc Trung tâm Tiết niệu - Thận học - Nam khoa, Trưởng khoa Nội thận - Lọc máu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, những trường hợp như bà Nguyệt và bà Hồng rất khó xác định chính xác nguyên nhân đơn lẻ gây suy thận, bởi bệnh thường là kết quả của nhiều yếu tố. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc giảm đau không kê đơn, các sản phẩm không rõ thành phần, nguồn gốc trong thời gian dài... tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương thận hoặc làm nặng thêm tình trạng bệnh thận mạn vốn chưa được phát hiện.

Bà Nguyệt và bà Hồng đều có nhiều yếu tố nguy cơ suy thận thường gặp ở người cao tuổi, bao gồm tiền sử tăng huyết áp hay suy giãn tĩnh mạch đang dùng thuốc điều trị. Ở độ tuổi này, chức năng thận vốn đã suy giảm, khả năng đào thải thuốc kém hơn người trẻ. Việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và thực phẩm bổ sung kéo dài, liều lượng không phù hợp càng làm ảnh hưởng đến chức năng thận.

"Lạm dụng thuốc không kê đơn kéo dài có thể âm thầm gây tổn thương thận nặng, dẫn đến suy thận cấp hoặc khiến bệnh thận mạn tiến triển nhanh", bác sĩ Dung nói.

Hiện, Việt Nam hiện có hơn 10 triệu người mắc bệnh thận mạn tính, song khoảng 90% không được phát hiện sớm do bệnh tiến triển âm thầm. Bác sĩ Dung giải thích nhóm thuốc giảm đau, còn gọi là thuốc chống viêm không steroid, rất phổ biến, dễ tiếp cận, dễ mua, thường được dùng để điều trị các triệu chứng đau đầu, đau xương khớp. Song chúng có thể làm giảm lượng máu đến thận, gây tăng huyết áp và tổn thương thận nếu sử dụng liều cao, kéo dài. Một số loại thuốc giảm đau khác được đào thải qua thận, nhưng nếu độ lọc cầu thận giảm, chúng có thể tích tụ trong cơ thể, gây ra các tác dụng phụ nguy hiểm.

Thuốc kháng sinh, thuốc chống nấm, thuốc kháng virus nếu dùng liều không phù hợp với chỉ số eGFR cũng gây độc cho thận, cần được bác sĩ chỉ định liều lượng, giảm liều hoặc giảm tần suất sử dụng. Một số loại thuốc điều trị đái tháo đường, tim mạch, tăng huyết áp, thuốc chống đông máu tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến thận. Thuốc ức chế bơm proton (PPI) dùng kéo dài có thể gây viêm thận kẽ, suy giảm chức năng thận. Thuốc lợi tiểu nếu dùng sai cách, dùng liều cao cũng làm mất nước, giảm lưu lượng máu đến thận hoặc rối loạn điện giải như hạ natri, hạ kali hoặc tăng kali máu.

Các loại thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc có thể chứa các thảo dược gây độc cho thận như axit aristolochic lẫn kim loại nặng do sản xuất không đạt chuẩn, steroid ẩn, hàm lượng khoáng chất cao, vượt ngưỡng dung nạp của người bệnh thận mạn. Thuốc nam, thuốc từ lá cây không rõ nguồn gốc nếu sử dụng lâu dài có thể chứa hàm lượng kali và phospho cao hoặc các chất độc hại cho thận, đặc biệt nguy hiểm với người đã có bệnh thận mạn.

Bà Hồng hiện tuân thủ dùng thuốc theo phác đồ của bác sĩ, bao gồm thuốc điều trị bệnh thận, thuốc hạ mỡ máu, điều trị tăng huyết áp, thuốc dự phòng thiếu sắt và axit, không còn uống thực phẩm chức năng hoặc thuốc nam không rõ nguồn gốc. Bà cũng điều chỉnh chế độ ăn nhạt hơn, ưu tiên món luộc, rau xanh, ăn thịt heo, thịt gà (bỏ da) và hạn chế thịt đỏ, không ăn nội tạng động vật. Sau 7 tháng, chức năng thận của bà Hồng cải thiện lên độ 2, kiểm soát được diễn tiến suy thận.

Hai năm nay bà Nguyệt được theo dõi định kỳ tại khoa Nội thận - Lọc máu, điều trị bệnh thận mạn và các bệnh nền, uống thuốc đúng giờ, đúng liều, không tự ý mua thuốc giảm đau, thuốc không kê đơn. Hiện độ lọc cầu thận của bà Nguyệt cải thiện lên trên 70 mL/phút/1.73m2, mức suy thận về giai đoạn 2, vừa làm chậm tiến triển của bệnh thận mạn vừa góp phần giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, hạn chế điều trị thay thế thận trong tương lai.

Bác sĩ Dung khuyến cáo người dân, đặc biệt là người cao tuổi và người mắc bệnh thận mạn, cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng bất kỳ loại thuốc hoặc thực phẩm chức năng nào. Một số loại thuốc phải tránh hoàn toàn, số khác có thể dùng nhưng cần giảm liều hoặc giãn khoảng cách giữa các lần dùng, đồng thời theo dõi chặt chẽ độ lọc cầu thận để điều chỉnh phù hợp, đảm bảo an toàn.

Người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị, không nên tự ý mua thuốc không được kê đơn, dù là thuốc giảm đau hay thực phẩm chức năng, không dùng chung toa thuốc của bệnh nhân khác. Tái khám định kỳ đúng lịch giúp bác sĩ đánh giá chức năng thận, hướng dẫn dùng thuốc phù hợp với tình trạng sức khỏe, tránh tự ý điều trị có thể làm diễn tiến bệnh nặng thêm.

Hà Thanh