Giỗ là cách tri ân người đã khuất. Ngày giỗ, do đó, rất quan trọng. Các vùng khác, tôi không rõ, nhưng ở quê tôi, giỗ là ngày trọng đại, nhất là giỗ cha hay giỗ mẹ. Trong sinh hoạt truyền thống, ngày giỗ là sự kiện quan trọng nhất trong năm sau Tết Nguyên đán. Đối với chúng tôi, ai không làm giỗ cha hay mẹ đều bị người đời khi dễ. Một là nghèo quá, ăn không có lấy đâu giỗ. Hai là đủ ăn mà không làm giỗ thì sẽ bị xem là bất hiếu, dù khi cha mẹ còn sống vẫn được đối xử hết đường hiếu đạo. Như vậy, chẳng phải giỗ là một nghi thức dành cho người sống thay vì người đã khuất hay sao?
Các món ăn cho ngày giỗ cũng thường rất cầu kỳ và đa dạng, mặc dù cha, mẹ chắc chắn không biết hoặc có biết cũng không "hưởng" được gì những vật phẩm đó. Có thể khi sống, cha mẹ cũng chưa hẳn ăn được món cúng đặc biệt này. Các món cúng được làm theo tục lệ "trong sách": giỗ cha cúng những gì, giỗ mẹ cúng ra sao? Trong khi thực tế ở quê, giỏi lắm ông bà chúng tôi ngày xưa ăn mỳ Quảng, bánh tráng cuốn thịt heo, hay "sang" hơn là gà xé phay trộn rau răm bóp muối tiêu.
Bây giờ, trên mâm cúng, không biết bao nhiêu là món ngon, vật lạ. Thịt bò ngày xưa chỉ dành cho ai đau ốm, dùng để nấu cháo. Còn ngày nay, trên mâm giỗ đôi khi còn có cả thịt bò Kobe (Nhật Bản) và những món "đẳng cấp" hơn nhiều.
Rượu cúng ngày xưa thường là rượu trắng, nấu từ gạo. Ngày nay, rượu Tây không thiếu trên mâm giỗ của nhiều gia đình. Tôi nghĩ vui: "Nếu ông bà có thể uống được thì chắc họ sẽ say bí tỉ". Rượu "ta" 30 độ là hết tầm, còn rượu ngoại 45 độ là chuyện thường.
Còn chuyện đốt áo quần và vật dụng (vàng mã) cho người đã khuất trong ngày cúng giỗ còn cầu kỳ hơn. Ngày xưa, ông bà chúng ta ăn bận giản dị, bộ áo bà ba là sang lắm rồi, guốc làm bằng gỗ vông. Bây giờ, nếu cứ chiếu theo những gì con cháu đốt, ông bà sẽ bận áo dài thêu, khăn đóng, mang hia cao cổ, nón cời thay bằng dù, tiền xu thay bằng đôla hay tiền Việt mệnh giá tối thiểu 200-500 ngàn đồng. Có người còn đốt cả điện thoại di động iPhone của Mỹ, xe hơi bằng giấy. Tôi không rõ, họ có mua giấy phép lái xe kèm theo hay không? Nói chung, sống chẳng biết thế nào, nhưng chết là hầu bao rủng rỉnh.
>> Bố mắng tôi 'mất dạy' vì không về ăn cỗ Tết
Người có điều kiện kinh tế, đám giỗ đối với họ không đáng kể. Có khi đó là dịp bày tỏ sự giàu có của mình. Có người nhờ giỗ mà bia thùng chất đầy nhà, rượu ngoại chưng đầy tủ. Nhưng ở nông thôn, giỗ nhiều khi lại là nỗi lo. Đám giỗ có khi là gánh nặng cho một số gia đình, bởi sau đó họ phải nai lưng "trả nợ". Giỗ nhà nghèo hay giàu cũng đều phải "thịnh soạn". Nó dường như là dịp để người ta trả "nợ miệng". Ăn giỗ của người thì phải mời giỗ nhà mình.
Lâu lắm, tôi mới về sống một khoảng thời gian khá dài ở quê. Trước đây, kinh tế khó khăn, không ai nghĩ đến làm giỗ lớn. Ngày nay, nông thôn khá hơn xưa rất nhiều. Nhưng tôi cảm nhận đó vẫn là gánh nặng cho những gia đình có thu nhập dựa vào hạt lúa. Nhìn những người phụ nữ với chiếc rổ tre, bên trong là vài lọn rau lang, rau muống, hay vài quả mướp, nải chuối... ngồi chen chúc nhau ở ngôi chợ nhỏ làng quê, tôi không khỏi bùi ngùi. Buổi chợ sớm diễn ra chưa đầy một tiếng rưỡi, có chị nào thất thểu về nhà với số rau, số quả trong rổ vẫn còn. Nếu những người này phải làm đám giỗ, cha hay mẹ, tiền đâu? Nhưng không làm giỗ, họ sẽ bị coi là "bất hiếu", dù giỗ cho người sống ăn.
Tôi còn biết, có những ngày giỗ trong gia đình, con cái phải tụ họp đông đủ. Có những người con, người cháu làm ăn rất xa như ở Sài Gòn vẫn phải cố về nhà để dự đám giỗ cha, giỗ mẹ. Nghèo thì họ đi xe hơi, tàu hỏa, khá hơn thì đi máy bay. Gấp rút một hai ngày rồi họ lại phải trở về nơi làm việc. Nếu ngày giỗ cha hay mẹ mà không về, bản thân họ rất áy náy vì kiểu gì cũng bị lời ra tiếng vào, nên khổ mấy cũng phải về.
Người Việt nói chung, không riêng gì người dân quê tôi, còn rất coi trọng ngày giỗ. Thật ra, ngày giỗ rất ý nghĩa. Đó là dịp con cháu trong gia đình tụ tập, gặp gỡ, tưởng nhớ các đấng sinh thành, ông bà. Nhưng ngày giỗ càng ý nghĩa hơn nếu sự tham dự các thành viên trong nhà không bị ràng buộc bởi thời gian và không gian: gấp rút và xa xôi, chưa nói tốn kém. Nhất là gánh nặng tâm lý: có cảm giác bất hiếu khi không có mặt trong ngày trọng đại của gia đình.
Tôi tự hỏi, tại sao người ta lại chú trọng đám giỗ thay vì lo tổ chức sinh nhật của các đấng sinh thành khi họ còn sống? Chính sinh nhật mới là dịp cha mẹ có thể uống ly rượu, nhìn bó hoa, ăn món họ thích. Còn cúng giỗ, các vị chỉ có thể đứng xa mà ngó chứ có hưởng được gì? Vậy, sinh nhật cho người sống hay giỗ cho người chết, cái nào mới là hiếu thảo?
- Mâm cơm cúng báo hiếu mùa Vu Lan
- 'Cỗ Tết ra chợ mua thay vì con dâu còng lưng nấu nướng'
- Mẹ tôi mấy chục năm nấu cỗ Tết
- Tôi thích Tết ăn bít tết, cá hồi nhưng nhà chồng bắt nấu chân giò, thịt kho
- Tôi không đốt vàng mã 10 năm nay
- Đốt vàng mã lấy được để thể hiện lòng thành ngày Tết