Vì sao marathon không chỉ là cuộc đua thể lực

Giống như các nội dung chạy bộ khác, luật chơi của marathon tưởng chừng đơn giản: ai hoàn thành quãng đường nhanh nhất sẽ chiến thắng. Tuy nhiên, trên cự ly 42,195 km với thời gian thi đấu thường kéo dài hơn hai tiếng, chiến thuật của VĐV không cố định mà được điều chỉnh liên tục, tùy theo diễn biến cuộc đua và phản ứng của cơ thể. Điều này tạo ra sự khác biệt căn bản so với các cự ly ngắn, nơi tâm lý thi đấu thường bùng nổ ngay từ thời điểm xuất phát.

Để làm điều này, VĐV cần xây dựng tư duy marathon, một tập hợp các kỹ năng tinh thần giúp họ điều tiết cảm xúc và xác định chính xác đâu là thời điểm cần chậm lại hoặc nhanh hơn.

Tư duy marathon là gì

Theo Running State, về bản chất, tư duy marathon là khả năng điều tiết nỗ lực có chủ đích. Bạn học cách chậm lại khi adrenaline trong não hô hào "tiến lên", và tìm thấy sức mạnh để chạy tiếp khi cơ thể rã rời.

Ở góc độ thực hành, tư duy marathon thể hiện qua khả năng cảm nhận mức độ nỗ lực của bản thân và đưa ra lựa chọn. Đó là việc biết mình đang gắng sức đến đâu, và liệu mức gắng sức đó có thể được duy trì trong bao lâu.

Trong khoa học thể thao, cách tiếp cận này gần với quan điểm thành tích không chỉ bị giới hạn bởi sinh lý, mà còn bởi cảm nhận về mức độ mệt mỏi và động lực chấp nhận nỗ lực. Nói cách khác, cơ thể chưa chắc là yếu tố đầu tiên khiến VĐV chậm lại, mà là cách tâm trí diễn giải và phản ứng với các tín hiệu mệt mỏi.

Marathoner không phớt lờ cảm giác khó chịu. Họ nhận diện nó và chủ động điều chỉnh sự tập trung. Chính vì vậy, tư duy marathon gắn liền với kỷ luật về nhịp độ. Phần lớn các VĐV marathon thành công đều ưu tiên chiến thuật chạy đều hoặc tăng tốc về cuối, đòi hỏi sự kiên nhẫn ở giai đoạn đầu và khả năng gia tăng nỗ lực khi cơ thể đã mệt.

Ở nhiều môn thể thao, khẩu hiệu "không đau, không tiến bộ" thường được dùng để tạo động lực. Ngược lại, tư duy marathon đề cao sự tự hỗ trợ hơn là tự thúc ép. Những chiến lược như tự an ủi hay đối thoại nội tâm giúp runner duy trì sự gắn kết với cuộc đua khi kế hoạch không diễn ra như mong muốn. Trong tập luyện, chính tư duy này khiến họ vẫn xỏ giày ra đường, ngay cả khi trời tối hoặc mưa.

Tầm quan trọng của tư duy marathon

Với nhiều runner, áp lực tâm lý không chỉ đến vào ngày thi đấu mà còn xuất hiện trong quá trình tập luyện. Cường độ tăng cao, những buổi chạy dài lặp lại và kỳ vọng về thành tích khiến trạng thái lo âu có thể xuất hiện ngay cả khi chưa bước vào cuộc đua. Nguy cơ chấn thương hay cảm giác không đạt được tiến bộ như mong muốn càng khiến tâm trí dễ dao động hơn.

Ở giai đoạn này, tư duy marathon thể hiện rõ qua khả năng tự điều chỉnh hành vi và cảm xúc. Runner cần duy trì kỷ luật tập luyện, đồng thời học cách nhận diện những tín hiệu quá tải về tinh thần để xác định nhịp độ phù hợp. Việc tiếp tục ép bản thân trong trạng thái căng thẳng kéo dài không giúp cải thiện hiệu suất, mà ngược lại có thể dẫn đến kiệt sức hoặc chấn thương.

Sau cuộc đua, thách thức tinh thần chưa kết thúc. Với những VĐV tập luyện nghiêm túc, chấn thương, thất bại hay thậm chí thành công đều có thể tạo ra khoảng trống tâm lý.

Một số nghiên cứu về sức khỏe tinh thần của VĐV chỉ ra rằng người chạy thường gắn giá trị bản thân với thành tích thi đấu, khiến những giai đoạn sa sút phong độ hoặc gián đoạn tập luyện tác động mạnh đến cảm xúc. Trong bối cảnh đó, tư duy marathon giúp họ tái thiết lập mục tiêu, chấp nhận giới hạn tạm thời và tìm lại sự cân bằng thay vì rơi vào trạng thái tự phủ nhận.

Trong marathon, không phải lúc nào runner cũng có thể kiểm soát hoàn toàn diễn biến cuộc đua. Thời tiết thay đổi, cơ thể phản ứng khác với dự đoán, hoặc một sai lệch nhỏ trong chiến thuật có thể kéo theo hàng loạt thay đổi sau đó. Ở những thời điểm như vậy, kiểm soát trạng thái tinh thần không còn là kỹ năng mà trở thành bản lĩnh.

Khi ấy, mục tiêu trước mắt không còn là những con số mà là tránh rơi vào trạng thái thất vọng hay hoảng loạn. Việc chấp nhận thực tế, thay vì chống lại nó, giúp họ giữ được sự tỉnh táo cần thiết để tiếp tục đưa ra những quyết định có lợi nhất trong hoàn cảnh hiện tại.

Tư duy marathon là kỹ năng có thể rèn luyện

Dưới góc nhìn tâm lý học, tư duy marathon không phải yếu tố bẩm sinh, mà là một kỹ năng có thể được hình thành và củng cố thông qua trải nghiệm. Mỗi lần runner đối mặt mệt mỏi hay vượt qua cảm giác muốn bỏ cuộc là một lần thực hành khả năng tự điều chỉnh.

Eloise Wellings, VĐV chạy đường dài người Australia, cho biết cô học cách làm chủ tư duy thông qua đường chạy. "Không có cách nào tốt hơn để rèn luyện trí óc bằng việc chuẩn bị cho một cuộc đua. Những thử thách trong môn chạy bộ đã giúp tôi phát huy tối đa khả năng của bản thân", cô chia sẻ.

Ở tầng sâu hơn, trạng thái này gần với hình thức thiền động. Runner không tìm cách loại bỏ cảm giác khó chịu, mà học cách ở lại với nó, quan sát nhịp thở, chuyển động cơ thể và những cảm xúc đang diễn ra. Việc chấp nhận, thay vì chống lại, giúp làm dịu phản ứng căng thẳng và giữ tâm trí khỏi vòng xoáy tiêu cực do mệt mỏi thể chất gây ra.

Theo thời gian, khả năng chấp nhận và điều hướng cảm giác này góp phần xây dựng một tư duy bền bỉ hơn. Sự kiên nhẫn, tự chủ và khả năng thích nghi đó có thể được áp dụng vào đời sống thường ngày. Bởi áp lực cuộc sống cũng hiếm khi biến mất ngay lập tức.

Giống như trên đường chạy, không phải lúc nào con người cũng có thể tăng tốc hay đạt kết quả như mong muốn. Việc biết khi nào nên chậm lại, khi nào cần tiếp tục duy trì nỗ lực trở thành kỹ năng quan trọng để tránh kiệt sức trong dài hạn.

Marathon, xét cho cùng, không đơn thuần là cuộc đua về tốc độ hay sức bền của đôi chân. Khả năng ổn định tâm lý, quản lý cảm xúc và chấp nhận giới hạn đóng vai trò then chốt trong việc định hình trải nghiệm và kết quả của mỗi runner.

Cũng giống như cơ bắp cần được kích thích để phát triển, tinh thần trở nên bền bỉ hơn khi phải đối diện với áp lực và giới hạn một cách có ý thức. Mỗi bước chạy dài là một lần thực hành khả năng tự chủ, kiên nhẫn và thích nghi. Chính điều đó khiến marathon vượt ra khỏi khuôn khổ của một môn thể thao, trở thành hành trình rèn luyện toàn diện cho cả thể chất lẫn tinh thần.

Quỳnh Hương