Sự thật về chạy bộ trên chân trần

Chạy chân trần trên đường đua marathon luôn là hình ảnh gây tò mò. Trong thời đại của các siêu giày như hiện nay, những đôi chân trần càng tạo ra sự đối lập, trở thành biểu tượng của tinh thần giản dị và vượt khó nguyên thủy của chạy bộ.

Dưới góc nhìn khoa học thể thao, chạy không giày mang lại những lợi ích đặc thù về thần kinh, nhưng tiềm ẩn nguy cơ chấn thương xương nếu áp dụng sai cách.

Chạy chân trần buộc não bộ làm việc nhiều hơn

Một trong những khác biệt lớn nhất giữa chạy chân trần và mang giày nằm ở lượng thông tin cảm giác mà não bộ phải xử lý. Lòng bàn chân là nơi tập trung dày đặc các thụ thể thần kinh. Khi tiếp xúc trực tiếp với mặt đất, các tín hiệu xúc giác liên tục được gửi về não, buộc hệ thần kinh phải tham gia sâu hơn vào quá trình điều khiển vận động.

Nghiên cứu của nhóm Alloway (2016) trên tạp chí Perceptual and Motor Skills chỉ ra rằng những người chạy chân trần trong thời gian ngắn có sự cải thiện đáng kể về trí nhớ làm việc so với nhóm chạy giày. Theo các nhà khoa học, việc phải liên tục điều chỉnh bước chạy để thích ứng với bề mặt khiến não bộ hoạt động tích cực hơn, tương tự một dạng "bài tập nhận thức".

Anh Lê Trọng Phú, runner nổi tiếng với hình ảnh chân trần tại nhiều giải VnExpress Marathon, chia sẻ trải nghiệm này dưới góc độ thực tế: "Khi bỏ giày, tôi cảm nhận được sự nhẹ nhàng và chân thật. Bản thân buộc phải tỉnh táo hơn để làm chủ cách tiếp đất và nhịp chạy".

Cần thận trọng khi chạy chân trần

Ở góc độ cơ sinh học, chạy không giày thường kéo theo thay đổi về kỹ thuật tiếp đất. Đa số người chạy chân trần có xu hướng tiếp đất bằng mũi hoặc giữa bàn chân thay vì gót. Sự điều chỉnh tự nhiên này giúp giảm lực dội trực tiếp lên khớp gối - nguyên nhân gây đau phổ biến ở runner phong trào.

Tuy nhiên, đây là một sự đánh đổi. Các nghiên cứu tổng quan khẳng định: giảm áp lực lên khớp gối đồng nghĩa với việc tăng tải trọng lên gân Achilles và nhóm cơ bắp chân.

Anh Phú là minh chứng cho cơ chế "tự điều chỉnh" này. Tìm đến chạy chân trần như một liệu pháp phục hồi sau chấn thương đứt dây chằng chéo trước, anh dùng cát biển làm bề mặt tập luyện để giảm tải cho đầu gối. Tuy nhiên, runner Huế ý thức rõ giới hạn an toàn: "Với đầu gối từng tổn thương, tôi chỉ chạy chân trần ở cự ly ngắn khoảng 5km để phục hồi. Khi chạy dài hoặc vào bài tập chính, giày vẫn là vật bất ly thân".

Chính vì lợi ích đi kèm rủi ro, trong y học thể thao, chạy chân trần được xem như một bài tập bổ trợ nhiều hơn là một phương pháp tập luyện. Chạy không giày có thể cải thiện khả năng thăng bằng và sức mạnh bàn chân, nhưng không được khuyến nghị duy trì ở cường độ cao.

Chạy chân trần không được khuyến cáo cho cự ly dài

Ở các cự ly dài, khi cơ bắp dần mỏi ở nửa sau cuộc đua, khả năng duy trì vòm bàn chân suy giảm. Khi ấy, áp lực sẽ dồn trực tiếp lên các đầu xương bàn chân - khu vực vốn không được "thiết kế" để chịu tải trọng lớn liên tục trong nhiều giờ.

Nghiên cứu kinh điển của Nagel và cộng sự (2008) trên tạp chí Gait & Posture cảnh báo: sau khi chạy đường dài, áp lực dưới các đầu xương bàn chân tăng vọt, kéo theo nguy cơ gãy xương do mỏi nếu thiếu lớp đệm bảo vệ. Đây là lý do y học thể thao không khuyến khích runner phong trào chạy chân trần ở cự ly dài.

Trường hợp của "nữ hoàng chân đất" Phạm Thị Bình được xem là ngoại lệ hiếm hoi nhờ cơ địa và quá trình thích nghi khắc nghiệt từ nhỏ. Tuy nhiên, chính chị cũng đưa ra lời khuyên thận trọng: "Cơ thể cần học cách phân bổ lực và làm quen với mặt đường. Sự thích nghi này không đến trong ngày một ngày hai. Nếu vội vàng áp dụng, runner sẽ đối mặt với viêm cân gan chân, tổn thương gân Achilles hay quá tải xương bàn chân".

Điểm chung giữa các nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm của những runner ưu tú là không nên "thần thánh hóa" chạy chân trần. Tổng quan hệ thống của Hollander (2017) trên tạp chí Sports Medicine và Kaplan (2014) đều khẳng định chưa có bằng chứng nào cho thấy chạy chân trần giúp giảm tỷ lệ chấn thương hay cải thiện thành tích dài hạn so với chạy giày.

Thay vào đó, chạy chân trần nên được xem là một bài tập bổ trợ. Runner có thể tập chạy chân trần ở cự ly ngắn, trên mặt cỏ hoặc cát để tăng cường sức mạnh nhóm cơ nhỏ ở bàn chân và cải thiện khả năng thăng bằng. Nhưng khi bước vào đường đua marathon khắc nghiệt, đôi giày vẫn là lớp khiên bảo vệ cần thiết để duy trì hành trình chạy bộ lâu dài.

Nguyễn Ký