Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ trải rộng trên diện tích khoảng 75.740 ha, trong đó vùng lõi rộng 4.721 ha, vùng đệm 41.139 ha và vùng chuyển tiếp 29.880 ha. Khu vực này là nơi sinh sống của một quần thể gồm các loài động, thực vật rừng trên cạn và thuỷ sinh.
Ngày 21/1/2000, UNESCO công nhận Cần Giờ là khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam. Danh hiệu này ghi nhận giá trị đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng ngập mặn cũng như vai trò của khu vực trong cấu trúc sinh thái vùng ven biển.
Đường Rừng Sác tại Cần Giờ. Ảnh: Thanh Tùng
Hệ thống sông ngòi dày đặc
Một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên thiên nhiên Cần Giờ là hệ thống sông ngòi. Mạng lưới sông rạch tại Cần Giờ khá dày đặc. Các con sông lớn như Soài Rạp, Lòng Tàu, Đồng Tranh và Thị Vải đóng vai trò là trục chính, từ đó tỏa ra nhiều nhánh rạch nhỏ.
Các con sông mang theo lượng lớn phù sa, cát và chất dinh dưỡng. Khi dòng chảy chậm lại ở khu vực cửa sông, vật chất lắng đọng dần và hình thành các bãi bồi ven biển. Quá trình này diễn ra liên tục trong nhiều năm, từng bước mở rộng diện tích đất ngập nước. Phù sa không chỉ tạo ra đất mà còn cung cấp nguồn dinh dưỡng cho hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Hệ thống sông bao quanh khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ. Ảnh: Thanh Tùng
Bên cạnh dòng chảy của sông, thủy triều cũng là yếu tố quan trọng. Cần Giờ chịu ảnh hưởng trực tiếp của thủy triều biển Đông, với chu kỳ lên xuống hai lần mỗi ngày. Khi nước triều dâng, nước mặn và nước lợ theo các con sông và kênh rạch lan sâu vào đất liền. Khi triều rút, nước mang theo chất dinh dưỡng và các sinh vật nhỏ quay trở lại biển.
Sự luân chuyển này tạo nên môi trường đặc trưng của vùng nước lợ, nơi cả nước ngọt và nước mặn cùng tồn tại. Đây là điều kiện phù hợp để hình thành hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Hệ sinh thái ngập mặn ven biển
Trên nền đất ngập nước được bồi tụ, các loài thực vật ngập mặn dần phát triển. Các loài cây phổ biến tại đây gồm đước, mắm, bần, vẹt và cóc, trong đó cây đước chiếm tỷ lệ lớn. Hệ rễ chống của cây đước mọc tỏa rộng trên nền bùn, giúp cây đứng vững đồng thời giữ lại phù sa. Theo thời gian, lớp rễ này tạo nền đất ổn định, góp phần mở rộng diện tích rừng.
Khi thảm thực vật phát triển, hệ sinh thái dần trở nên đa dạng hơn. Rừng ngập mặn tạo môi trường sống cho nhiều loài sinh vật khác nhau, từ các loài thủy sinh đến chim, thú và bò sát.
Theo ghi nhận của Ban quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ, hệ sinh thái rừng ngập mặn là nơi sinh trưởng của 318 loài thực vật, 35 loài thú, 164 loài chim, 36 loài bò sát, 36 loài lưỡng cư, 282 loài cá, 223 loài động vật không xương...
Các loài cây như đước, mắm, bần phát triển trên nền bùn mềm và môi trường nước lợ. Ảnh: Thanh Tùng
Hệ chim tại Cần Giờ khá phong phú, với nhiều loài chim nước và chim di cư. Các bãi bồi ven sông và ven biển là nơi nhiều loài tìm đến kiếm ăn hoặc sinh sản theo mùa. Ngoài ra, khu vực còn có các loài thú, bò sát và côn trùng thích nghi với môi trường ngập mặn.
Một địa điểm sinh thái nổi bật trong khu vực là Đảo Khỉ Cần Giờ, nơi sinh sống của hàng nghìn cá thể khỉ đuôi dài. Những đàn khỉ đã thích nghi với môi trường rừng ngập mặn và trở thành một phần quen thuộc của hệ sinh thái địa phương. Ngoài ra, Khu du lịch Vàm Sát cũng là khu vực quan sát chim và nghiên cứu sinh thái. Khu vực này có hệ thống rừng ngập mặn rộng, các đầm nước tự nhiên, khu bảo tồn cá sấu.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, con người cũng là một phần của bức tranh này. Người dân tại Cần Giờ sinh sống chủ yếu bằng nghề đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Các hoạt động kinh tế gắn với điều kiện tự nhiên của vùng cửa sông, tạo nên mối liên hệ giữa con người và môi trường.
Khoảng cách không xa trung tâm TP HCM giúp Cần Giờ trở thành điểm đến cuối tuần quen thuộc. Nhiều người tìm đến đây để trải nghiệm thiên nhiên, quan sát hệ sinh thái và tạm rời nhịp sống đô thị.
Không gian này cũng phù hợp để tổ chức các hoạt động ngoài trời, trong đó có thể thao sức bền như đi bộ, đạp xe hoặc chạy bộ. Địa hình tương đối bằng phẳng, ít phương tiện cơ giới và có sự thay đổi cảnh quan theo từng khu vực, tạo điều kiện cho việc hình thành các tuyến vận động kéo dài.
Sắp tới, cộng đồng chạy bộ sẽ có thêm cơ hội trải nghiệm các cung đường đặc trưng của địa phương khi VnExpress Marathon Green Paradise Cần Giờ dự kiến tổ chức vào ngày 1/5. Đây là lần đầu hệ thống giải chạy VnExpress Marathon đặt chân đến "lá phổi xanh" của TP HCM
Theo ban tổ chức, giải đấu dự kiến thu hút khoảng 5.000-8.000 vận động viên với bốn cự ly 5 km, 10 km, 21 km và 42 km. Điểm nhấn của chặng đua này là cung đường kết hợp giữa không gian rừng ngập mặn và khu vực ven biển.
Việc tổ chức VnExpress Marathon tại đây được kỳ vọng góp phần đưa Cần Giờ trở thành điểm đến mới của cộng đồng chạy bộ phía Nam. Với những cung đường xuyên rừng đước, chạm biển và không gian thiên nhiên hiếm, runner sẽ cảm nhận hơi thở tự nhiên trong từng bước chạy.
Hoàng Đan