Tại một phòng khám ở Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, chị Liên, vợ anh Nam, ngồi thất thần với tờ giấy hẹn phẫu thuật thắt ống dẫn trứng trên tay. Sau khi sinh đứa con thứ hai, cơ thể người phụ nữ suy nhược và rất dễ nhiễm bệnh. Chị e ngại các biện pháp tránh thai nội tiết hoặc đặt vòng vì từng bị rong kinh kéo dài. Trong khi đó, anh Nam nhất quyết khước từ bao cao su với lý do vướng víu. Lo sợ vợ mang thai ngoài ý muốn, anh ép chị đi triệt sản. Khi người vợ từ chối và gợi ý anh làm thủ thuật thắt ống dẫn tinh, Nam phản ứng gay gắt với lý do "phương pháp này sẽ biến mình thành kẻ ái nam ái nữ, đồng thời tước đoạt bản lĩnh đàn ông".
Từ chỗ cự tuyệt, Nam chuyển sang bạo hành lạnh. Anh liên tục so sánh vợ với những người phụ nữ khác, bỏ bê hoàn toàn việc nhà và lấy cớ đi nhậu để trốn tránh trách nhiệm. Mọi chuyện căng thẳng đến mức hai vợ chồng quyết định ngủ riêng. Sợ hãi viễn cảnh gia đình rạn nứt, chị Liên đành gật đầu thỏa hiệp.
Gánh nặng tránh thai ghì đè người phụ nữ. Ảnh: Health
Nhìn hồ sơ bệnh án của nữ bệnh nhân, bác sĩ Đồng Thu Trang không khỏi xót xa. Bác sĩ giải thích tường tận cho chị Liên hiểu rằng triệt sản nữ là một cuộc đại phẫu nội soi tiềm ẩn rất nhiều rủi ro y tế. Quá trình hồi phục ở nữ giới cũng chậm chạp hơn hẳn. Ngược lại, thắt ống dẫn tinh ở nam giới chỉ là một tiểu phẫu gây tê tại chỗ đơn giản. Bác sĩ Trang khẳng định thủ thuật này hoàn toàn không can thiệp vào hormone testosterone, giúp phái mạnh giữ nguyên vẹn phong độ ngoại hình cũng như khả năng sinh lý. Bác sĩ đề nghị hai vợ chồng bàn lại trước khi quyết định.
Câu chuyện của gia đình chị Liên phản ánh một thực tế bất bình đẳng trong trách nhiệm kế hoạch hóa gia đình tại Việt Nam. Theo dữ liệu Điều tra biến động dân số năm 2020, cả nước ghi nhận hơn 120.000 ca đình sản nữ nhưng chỉ có khoảng 10.000 trường hợp đình sản nam. Tình trạng mất cân bằng này không phải là hiện tượng cá biệt trong nước. Báo cáo của Liên Hợp Quốc chỉ ra tỷ lệ phụ nữ trên toàn cầu phải sử dụng biện pháp triệt sản cao gấp hơn 10 lần so với nam giới. Phụ nữ đang phải gánh vác gần như toàn bộ rủi ro y tế để duy trì đời sống chăn gối cho chồng.
Bác sĩ Lê Duy Thảo, Khoa Nam học, Trung tâm IVF, Bệnh viện Hồng Ngọc, cho rằng sự chênh lệch này là kết quả của một "bức tường" định kiến tâm lý và xã hội tồn tại nhiều năm qua. Nhiều nam giới đánh đồng khả năng sinh sản với khả năng tình dục. Họ sợ thắt ống dẫn tinh sẽ làm giảm ham muốn, gây yếu sinh lý, hoặc biến họ thành "thái giám". Thực tế, thắt ống dẫn tinh chỉ chặn đường đi của tinh trùng. Tinh hoàn vẫn sản xuất hormone testosterone bình thường - thứ quyết định giọng nói, cơ bắp và ham muốn.
Mặt khác, trong tư duy của nhiều người, thiên chức của phụ nữ gắn liền với việc sinh nở, nên việc "ngăn đẻ" cũng phải là trách nhiệm của họ. Một số đàn ông coi việc mình phải lên bàn mổ để tránh thai là một sự "hạ thấp phẩm giá" hoặc "sợ vợ". Bên cạnh đó là quan niệm đàn ông là "giống quý", không được phép đụng chạm dao kéo vào cơ quan sinh dục kẻo "hỏng người", trong khi nữ giới đi thắt ống dẫn trứng lại được coi là chuyện hiển nhiên, bác sĩ Thảo nhận định.
Ngoài ra, sự thiếu hụt thông tin và truyền thông cũng là nguyên nhân. Trong khi phụ nữ thường xuyên được tư vấn về các biện pháp tránh thai mỗi khi đi khám thai, sinh con hoặc khám phụ khoa, thì nam giới lại "nằm ngoài vùng phủ sóng" của các chương trình y tế này. Đàn ông ít có thói quen đi khám sức khỏe sinh sản định kỳ. Các thông tin về triệt sản nam (vốn là tiểu phẫu nhẹ nhàng) thường bị lấn át bởi các quảng cáo về thuốc tránh thai, đặt vòng hay cấy que dành cho phụ nữ.
Theo bác sĩ Trang, khi đàn ông từ chối chia sẻ trách nhiệm, người phụ nữ phải đối mặt với rủi ro sức khỏe cao hơn. Nghiên cứu đăng trên American Journal of Public Health, thắt ống dẫn trứng có nguy cơ biến chứng nặng cao hơn thắt ống dẫn tinh 20 lần, tỷ lệ thất bại cao hơn từ 10 đến 37 lần, và chi phí gấp ba. Tỷ lệ tử vong liên quan đến thủ thuật, dù hiếm, cũng cao hơn 12 lần ở phụ nữ so với nam giới. Phía nam, thắt ống dẫn tinh đạt hiệu quả ngừa thai gần 100% với tỷ lệ biến chứng dưới 2%.
Các chuyên gia nói cần có thêm nhiều chương trình giáo dục và truyền thông về bình đẳng giới trong kế hoạch hóa gia đình, khuyến khích nam giới chia sẻ trách nhiệm tránh thai với phụ nữ. Việc này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho phụ nữ mà còn góp phần xây dựng mối quan hệ hôn nhân bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau. Trong khi đó, từ ngày 1/5, cơ quan chức năng phạt tiền 10-12 triệu đồng đối với người ép buộc vợ hoặc chồng sử dụng biện pháp tránh thai, triệt sản với lý do định kiến giới. Mức chế tài này tăng gấp đôi so với quy định trước đây nhằm răn đe các hành vi áp đặt.
Thùy An