Việt Nam cần gì để phát triển nền công nghiệp mới?

Để phát triển nền công nghiệp mới, Việt Nam cần làm chủ công nghệ và chuyển hướng tiếp cận các yếu tố đang giúp tăng trưởng kinh tế, trong đó có nâng cao chất lượng dòng vốn FDI.

Quốc hội đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030. Vì vậy, phát triển công nghiệp không thể chỉ dựa vào quy mô vốn và năng lực sản xuất. Việt Nam cần xác định dòng vốn cần thu hút, công nghệ cần làm chủ, cách phát triển nhân lực và khả năng tạo giá trị gia tăng trong nước. Yêu cầu đặt ra là chuyển từ gia công, lắp ráp sang hệ sinh thái công nghiệp có năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo và liên kết sâu với chuỗi giá trị toàn cầu.

Chủ động về công nghệ

Phát triển công nghiệp thế hệ mới, làm chủ công nghệ và thúc đẩy khu công nghiệp sinh thái là các định hướng trong Chương trình hành động của Bộ Công Thương, ban hành kèm Quyết định số 2657 của Bộ Chính trị ngày 13/10/2026 về đổi mới mô hình phát triển. Công nghiệp thế hệ mới kế thừa nền tảng công nghệ 4.0 nhưng mở rộng sang AI, bán dẫn, năng lượng xanh, kinh tế tầm thấp và các lĩnh vực mới khác. Mục tiêu là tăng giá trị trong nước, tự chủ công nghệ và phát triển bền vững.

Theo đại diện Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi công nghiệp không thể dừng ở số hóa dây chuyền hay đưa phần mềm vào quản trị. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, tiêu chuẩn phát thải khắt khe hơn và AI thay đổi sản xuất, công nghệ phải được tích hợp vào toàn hệ thống: từ hạ tầng tính toán, thiết kế, chế tạo đến năng lượng, logistics, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển nhân lực.

Cách tiếp cận tích hợp này được cụ thể hóa qua mô hình "Thành phố Công nghiệp Thế hệ mới", là chủ đề của Open Innovation Day 2026 do Trung tâm Đổi mới sáng tạo mở SoiHub chủ trì. Ông Bùi Trung Hiếu, đại diện Ban điều hành SoiHub, giải thích Ấn Độ đã triển khai Chương trình Phát triển Hành lang Công nghiệp Quốc gia (NICDP), xây dựng các thành phố công nghiệp mới theo hướng thành phố thông minh, nơi công nghệ thế hệ mới được tích hợp xuyên suốt các lĩnh vực hạ tầng.

"Thành phố công nghiệp thế hệ mới mà chúng tôi hướng tới cũng vậy, không đơn thuần là một khu vực tập trung nhà máy được trang bị công nghệ hiện đại. Đó là một hệ sinh thái trong đó hạ tầng số, công nghiệp bán dẫn, năng lượng, logistics, nguồn nhân lực và các ngành công nghệ mới có khả năng bổ trợ lẫn nhau; đồng thời được kết nối với mạng lưới nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ", ông nói.

Theo ông Hiếu, mô hình thành phố công nghiệp thế hệ mới gồm các yếu tố sau:

Hạ tầng số và AI: Trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán đang trở thành hạ tầng thiết yếu của kinh tế số, tương tự điện, đường và cảng trong các giai đoạn công nghiệp hóa trước.

Bán dẫn và công nghệ lõi: Chip bán dẫn là thành phần thiết yếu của hầu hết sản phẩm công nghệ cao.

Năng lượng xanh: Trung tâm dữ liệu và nhà máy công nghệ cao tiêu thụ nhiều điện, đồng thời phải giảm phát thải. Vì vậy, nguồn điện sạch và ổn định ngày càng quyết định lựa chọn đầu tư.

Nguồn nhân lực: AI đang làm thay đổi yêu cầu kỹ năng. Việt Nam có lực lượng lao động trẻ và đông, nhưng cần đẩy mạnh đào tạo, đào tạo lại với sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nhà trường.

Liên kết Nhà nước - doanh nghiệp - viện, trường: Nhà nước kiến tạo chính sách và hạ tầng; doanh nghiệp đặt bài toán; viện, trường cung cấp năng lực nghiên cứu. Thiếu một mắt xích, công nghệ khó đi từ phòng thí nghiệm vào sản xuất.

Năm yếu tố trên tạo thành một hệ thống: trung tâm dữ liệu AI cần chip, điện và nhân lực vận hành. Vì vậy, năng lực cạnh tranh công nghiệp phải dựa trên sự phối hợp liên ngành, thay vì chỉ dựa vào đất đai hay lao động giá rẻ. Theo đại diện Cục Đổi mới sáng tạo, cũng là tinh thần của Nghị quyết 57 ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, đó là biến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành năng lực sản xuất và giá trị kinh tế cụ thể.

Nâng cao chất lượng dòng vốn FDI

Đại diện Cục Đổi mới sáng tạo cho biết nhiều năm qua, FDI đã đóng góp lớn cho tăng trưởng và xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, giai đoạn mới đòi hỏi chuyển từ thu hút nhiều sang thu hút đúng và có chất lượng.

Lợi thế chi phí lao động đang thu hẹp, trong khi cạnh tranh dự án công nghệ cao trong khu vực ngày càng gay gắt. Muốn công nghệ, kỹ năng và năng lực quản trị lan tỏa sang khu vực kinh tế tư nhân, dự án FDI phải gắn với R&D và chuỗi cung ứng nội địa. Đây là khu vực được Nghị quyết số 68 ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị xác định là "một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia". Vì vậy, Việt Nam cần ưu tiên dự án công nghệ cao, liên kết với doanh nghiệp trong nước và đáp ứng yêu cầu phát triển xanh.

Đề xuất phát triển trung tâm dữ liệu AI 200 MW tại Tây Ninh của liên danh SAIF Eagle II, SAIGONTEL và World Harmony cho thấy hướng kết hợp vốn quốc tế với năng lực trong nước. Để nhân rộng mô hình này, Việt Nam cần các cầu nối đủ tin cậy, giúp nhà đầu tư tìm đúng bài toán và đối tác.

Trong cấu trúc đó, trung tâm đổi mới sáng tạo là cầu nối giữa nhu cầu của doanh nghiệp, chính quyền với nguồn lực nghiên cứu, đội ngũ phát triển giải pháp và nhà đầu tư. Trung tâm còn điều phối dự án, hỗ trợ thử nghiệm trong thực tế và đưa giải pháp đến giai đoạn thương mại hóa.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo Mở SoiHub do Công ty Cổ phần Công nghệ Viễn thông Sài Gòn (SAIGONTEL) hợp tác thành lập tại TP HCM năm 2024. Trung tâm do tư nhân phát triển, tập trung thử nghiệm công nghệ và ươm tạo nhân tài. Đây là bước chuyển của SAIGONTEL từ hạ tầng vật lý - khu công nghiệp, đô thị, viễn thông, sang "hạ tầng mềm" cho đổi mới sáng tạo và tăng trưởng xanh.

Theo ông Hiếu, chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng sinh thái, xanh và thông minh đòi hỏi cách tiếp cận mới trong hợp tác và đầu tư công nghệ. Mô hình này đang được thí điểm trong hệ sinh thái khu công nghiệp của Saigontel, kết hợp tư vấn chuyển đổi, thử nghiệm công nghệ và phát triển nhân lực. Qua đó, doanh nghiệp cải thiện môi trường sản xuất, kinh doanh và tăng khả năng thu hút FDI chất lượng cao.

Đại diện SoiHub cho biết từ năm 2024, trung tâm đã sàng lọc và tăng tốc hơn 50 công nghệ, đồng thời xử lý 15 bài toán nhằm đón FDI thế hệ mới và đưa doanh nghiệp Việt vào chuỗi cung ứng.

Các vấn đề từ hạ tầng AI, năng lượng, nhân lực đến kết nối nguồn lực sẽ được thảo luận tại Open Innovation Day 2026 (OID 2026), diễn ra ngày 26/10/2026 tại TP HCM với chủ đề "Kiến tạo Thành phố Công nghiệp Thế hệ mới". Đây là sự kiện mở màn chuỗi Diễn đàn Kinh tế Mùa Thu (AEF) 2026 do UBND TP HCM chủ trì, quy tụ hơn 20 diễn giả trong nước và quốc tế.

Văn Hà