Sáng 21/3, anh Nguyễn Mạnh Cường, 37 tuổi, ở phường Phú Diễn, Hà Nội tần ngần nhìn đồng hồ xăng sau khi dắt xe máy ra khỏi ki-ốt. Chính phủ đã có nhiều nỗ lực bình ổn và kìm đà tăng, giá xăng vẫn lên hơn 30.000 đồng mỗi lít. Tháng trước anh Cường có thể đổ bình với 60.000 đồng, nay chưa được 2/3.
"Hôm qua tôi đổ xăng ôtô cũng tốn 850.000 đồng thay vì 600.000 đồng. Mỗi lần nhìn con số nhảy trên trụ bơm là một lần xót ruột", anh nói.
Mỗi lo của người đàn ông này xuất phát từ biến động cách hơn 6.000 km. Xung đột Mỹ - Iran đẩy giá dầu thô thế giới biến động mạnh, kéo giá xăng trong nước tăng hơn 50%. Nhưng tác động không dừng ở trụ bơm. Chi phí nhiên liệu tăng cao đẩy giá cước vận tải và nhiều loại hàng hóa thiết yếu, bào mòn ví tiền của các gia đình.
Kế hoạch chi tiêu của gia đình anh Cường cũng bị phá vỡ. Vợ chồng anh có tổng thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng. Trừ 6 triệu đồng tiền học cho hai con và phí sinh hoạt, họ tiết kiệm được 2-3 triệu đồng.
Khoản dư này bị giá nhiên liệu nuốt dần. Là nhân viên kinh doanh của một công ty phân bón, mỗi tháng anh Cường phải chạy thị trường miền núi 3.000 km, tiền xăng tốn 3,3 triệu đồng. Hiện tại, anh nhẩm tính con số này đã chạm mốc 5 triệu đồng.
Người dân xếp hàng dài đổ xăng lúc 15h ngày 10/3 tại cây xăng đường Hoàng Quốc Việt, Hà Nội. Ảnh: Phan Dương
Tác động của giá năng lượng như một vết dầu loang, len lỏi từ những khu chợ nghèo đến các tòa nhà văn phòng. Ngay cả nhóm dân công sở thành thị cũng đang phải xoay xở.
Hơn tuần nay, chị Xuân Hòa, 39 tuổi, ở Cầu Giấy, Hà Nội trùm bạt chiếc ôtô, hai vợ chồng đi làm chung một xe máy. Họ rời nhà sớm hơn một tiếng, vợ xuống xe ở Nguyễn Xiển đi bộ 2 km vào công ty để chồng kịp đi tiếp tới Thanh Trì.
Nhưng với những lao động tự do, họ khó có thể chuyển đổi sang phương tiện công cộng hay làm việc từ xa, cũng không thể đẩy gánh nặng chi phí sang khách hàng như doanh nghiệp. Ngồi trước cửa nhà, anh Phạm Văn Thế, 43 tuổi, nhìn xe hàng nhẩm tính chi phí. Bốn bình gas vừa đổi tăng từ 320.000 đồng lên 390.000 đồng mỗi bình, ước tính tháng này tốn thêm 600.000 đồng nhiên liệu.
Gần như mọi nguyên liệu cho xe hàng đồ ăn vặt của anh đều đội giá. Trứng từ 55.000 lên 60.000 đồng mỗi khay, bánh bao từ 65.000 lên 70.000 đồng mỗi chục, bánh mì tăng 300 đồng mỗi ổ, túi nilon tăng vài nghìn mỗi kg. Vì khách hàng chủ yếu là sinh viên nên giữ giá là cách duy nhất để anh giữ khách.
Vợ chồng Thế bán hàng trên đường Hoàng Quốc Việt từ 16h đến 2h sáng. Trừ tiền vốn, họ lãi khoảng 300.000 đồng một ngày, vừa đủ trang trải cuộc sống và nuôi ba con. "Giá tăng thế này, bữa cơm nhà phải bớt đi miếng thịt, miếng cá", anh Thế nói.
Khi khách hàng siết chặt hầu bao, công việc kinh doanh của anh Mạnh Hùng, chủ đại lý gas ở Bắc Từ Liêm lập tức bị ảnh hưởng. Ông chủ cho biết từ sau Tết đến nay, gas bán lẻ đội từ 360.000 đồng lên 470.000 đồng một bình. Kéo theo đó, lượng tiêu thụ của cửa hàng anh giảm từ 15-17 bình xuống chưa đến 10 bình mỗi ngày. "Hôm qua tôi chở gas tới cho khách quen, nhưng nghe báo giá gần nửa triệu đồng, họ đành cáo lỗi không mua, chuyển sang dùng bếp điện một thời gian", anh nói.
Khảo sát của VnExpress sáng 24/3 tại chợ đầu mối Minh Khai ghi nhận đà tăng đồng loạt của các mặt hàng. Giá thịt lợn đắt thêm 10.000-20.000 đồng mỗi kg. Quầy gà của tiểu thương Bùi Đăng Tính ba ngày nay liên tục tăng giá. Gà nguyên con từ 50.000 lên 60.000 đồng một kg, cánh gà từ 65.000 lên 75.000 đồng. "Về chợ lẻ, giá chắc chắn sẽ chênh thêm 10.000-20.000 đồng nữa", anh Tính nói. Nhiều hàng quán đồng loạt điều chỉnh giá. Bát phở, suất cơm bình dân đã đội thêm 5.000-10.000 đồng so với trước.
Các doanh nghiệp vận tải đang phải cắt giảm chuyến, tăng cước 5-35%, cá biệt có những nơi tăng 50%. Ông Mạnh Hà, giám đốc hãng xe Hà Nội - Hải Phòng cho biết đã phải tăng giá vé thêm 20.000 đồng trong ba tuần qua. Trong khi đó lượng khách đi xe tuyến và gọi taxi sụt giảm 20%. "Có vẻ mọi người đang thắt chặt chi tiêu", ông Hà nói.
Anh Phạm Văn Thế, 43 tuổi đang sửa soạn xe hàng trong xóm trọ ở Mai Dịch, trước khi bắt đầu ngày làm việc hôm 20/3. Ảnh: Quỳnh Nguyễn
PGS. TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân phân tích, khi xăng dầu tăng 10-20%, nền kinh tế có thể thích ứng; tăng 30-50% kéo dài, đầu tư và tiêu dùng sụt giảm; tăng 50-100%, rủi ro suy thoái hiện hữu, nhất là với những nền kinh tế có sức đề kháng yếu. Nếu tăng trên 100% kéo dài, khủng hoảng là kịch bản khó tránh.
"Giá xăng dầu trong nước sau gần 3 tuần đã tăng khoảng 40-80% tùy loại. Nếu cộng cả phần chi từ Quỹ bình ổn, con số tương ứng đã là khoảng 70-100%", ông Thế Anh nói.
Chuyên gia chỉ ra ba áp lực bủa vây người tiêu dùng. Thứ nhất, thu nhập thực tế của người dân tăng chậm hơn tốc độ tăng trưởng GDP công bố. Thứ hai, các chi phí thiết yếu khác, đặc biệt là nhà ở và sinh hoạt đô thị, đã tăng mạnh trong nhiều năm, vượt xa tốc độ tăng của thu nhập. Thứ ba, kể từ đại dịch Covid đến nay, khả năng chống chịu của hộ gia đình suy giảm.
"Chênh lệch vài chục tới vài trăm nghìn đồng ở cây xăng mới chỉ là sự khởi đầu. Tới đây, lương thực, thực phẩm, giao thông những mặt hàng mà người nghèo phải dành phần lớn thu nhập để chi tiêu sẽ là nhóm tăng giá mạnh nhất", chuyên gia cảnh báo.
Ở góc độ chính sách, ông cho rằng việc giảm thuế có thể giúp hạ bớt tác động của giá thế giới. Hiện thuế nhập khẩu xăng dầu đã được đưa về 0% đến hết ngày 30/4, nhưng PGS Thế Anh cho rằng cần xem xét bỏ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng dầu trong dài hạn.
Ông Nguyễn Đắc Hiền, 64 tuổi, quê Đan Phượng khi còn mưu sinh bằng nghề xe ôm ở khu vực cầu vượt Mai Dịch, tháng 1/2026. Ảnh: Phan Dương
Áp lực từ trụ bơm xăng dầu buộc xã hội phải thiết lập những thói quen di chuyển mới. Tuần qua, nhiều showroom xe máy điện tại Hà Nội và TP HCM ghi nhận doanh số vọt gấp 3-4 lần. Theo các đại lý, áp lực chi phí nhiên liệu là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy sức mua xe điện bùng nổ. Lượng khách chốt đơn tại Hà Nội nhỉnh hơn TP HCM do thành phố chuẩn bị thí điểm cấm xe máy xăng theo giờ.
Ông Nguyễn Đăng Khoa, Giám đốc Công ty Vận tải số Trí Nam (TNGo) cho biết lượng người dùng xe đạp công cộng đang tăng đều đặn. Riêng dòng xe đạp điện mới khai thác tại 130 trạm ở Hà Nội ghi nhận hơn 100 lượt đăng ký mới mỗi ngày. Hệ thống 1.200 xe đạp và hơn 100 xe đạp trợ lực cũng liên tục đắt khách.
Nhưng không phải ai cũng có quyền lựa chọn.
Mười năm trước, ông Nguyễn Đắc Hiền, 64 tuổi, quê Đan Phượng, bắt đầu chạy xe ôm ở ngã tư Cầu Giấy nhưng chưa từng thấy sức ép từ giá nhiên liệu lớn như hiện tại. Tiền xăng lẹm vào thu nhập 50.000 đồng một ngày, trong khi khách đi xe thưa thớt.
Một tuần nay, người đàn ông lục tuần chuyển sang làm thợ chống thấm tại các chung cư, công việc nặng nhọc hơn nhưng không còn chịu áp lực tiền xăng mỗi ngày.
"Tôi lo tình trạng giá cả tăng này sẽ kéo dài", ông Hiền nói. "Nhưng có lẽ chúng ta phải thích nghi".
Quỳnh Dương