Một buổi sáng cuối tuần, tôi mở điện thoại, lướt vài phút Facebook, TikTok hay Zalo, cảm thấy mình như có thể "khám bệnh" từ đầu đến chân mà không cần bước ra khỏi nhà. Trên màn hình nhỏ là vô số lời quảng cáo rực rỡ: "thần dược xương khớp", "thảo dược thiên nhiên thanh lọc gan thận", "giảm béo không cần ăn kiêng", "tăng đề kháng, trẻ hóa chỉ sau 7 ngày"... Mỗi sản phẩm đều được gắn với những lời cam kết chắc nịch, tự tin đến mức khiến người nghe có cảm giác nếu không mua thì thật uổng phí cơ hội cả đời.
Một lọ nhỏ, vài viên nang, vài gói bột nhưng được người bán vẽ ra như có thể thay thế cả bác sĩ, bệnh viện và đơn thuốc. Nghe qua, đó chẳng khác nào giấc mơ rất đẹp của những người đang mệt mỏi vì bệnh tật, lo lắng vì tuổi tác và sợ hãi chi phí y tế ngày một tăng.
Nhưng đời thực thường không vận hành theo cách của những đoạn livestream được dàn dựng kỹ lưỡng. Đằng sau những lời nói ngọt ngào, những buổi "tư vấn sức khỏe miễn phí", những lớp "thuyết giảng online" được tổ chức bài bản là cả một hệ thống bán hàng dựa trên niềm tin - thứ mong manh nhất nhưng cũng dễ bị lợi dụng nhất.
Tôi biết không ít người, đặc biệt là người cao tuổi, đã tin vào hai chữ "thảo dược" như một chiếc phao cứu sinh. Họ sợ thuốc Tây "nóng gan", ngại vào bệnh viện đông đúc, muốn tiết kiệm tiền cho con cháu, và nghĩ rằng "cây cỏ thì làm sao hại người?". Có cụ ông sau vài buổi nghe giảng qua mạng, đã móc hầu bao gần 40 triệu đồng - số tiền dành dụm cả đời - để mua các sản phẩm không rõ nguồn gốc. Uống hết liệu trình, sức khỏe của ông không khá lên, mà bệnh còn thêm nặng. Cuối cùng, ông vẫn phải quay lại bệnh viện.
Những câu chuyện như vậy ngày nay đã không còn hiếm. Chúng lặp đi lặp lại ở nhiều gia đình, nhiều địa phương, chỉ khác tên sản phẩm và cách quảng cáo. Và khi đặt chúng cạnh nhau, ta buộc phải thừa nhận: đây là bức tranh phản chiếu một thị trường thực phẩm chức năng đang vận hành lỏng lẻo và hỗn loạn. Ở đó, ai cũng có thể trở thành "chuyên gia", "thầy thuốc online", chỉ cần nói trôi chảy, biết đánh vào nỗi sợ bệnh tật và khát vọng khỏe mạnh của con người.
Những sản phẩm mập mờ nguồn gốc được khoác lên lớp áo hào nhoáng, lấp lánh như vàng ròng, nhưng bên trong là thứ mà người tiêu dùng hoàn toàn không thể kiểm chứng. Và nếu không tỉnh táo, chính niềm tin, điều đáng lẽ phải được trân trọng, lại trở thành miếng mồi ngon cho những kẻ kinh doanh vô lương tâm.
>> Đa cấp lừa mẹ tôi mua hộp hồng sâm giá 5 triệu đồng
Trong một buổi tọa đàm về y tế, tôi vẫn nhớ mãi câu nói của một bác sĩ nhiều năm đứng trong phòng cấp cứu: "Không phải ai mặc áo blouse trắng cũng đáng tin và không phải thứ gì được gọi là ‘chuyên gia khuyên dùng’ đều an toàn. Thứ cần tin là bằng chứng khoa học, là kiểm chứng, là nguồn gốc rõ ràng".
Nghe thì rất đơn giản, nhưng trong thực tế, ranh giới giữa thật và giả trên mạng xã hội lại mờ đến đáng sợ. Chỉ cần một chiếc áo blouse, một phông nền giống phòng khám, vài câu nói chắc nịch, cộng thêm dòng chữ "bác sĩ khuyên dùng" hay "người nổi tiếng tin tưởng", thế là đủ để một sản phẩm thực phẩm chức năng trở nên đáng tin trong mắt hàng ngàn người. Ít ai biết rằng, phía sau những video đó, không phải lúc nào cũng là kiến thức y khoa, mà đôi khi chỉ là kịch bản quảng cáo được tập dượt kỹ lưỡng.
Nguy hiểm ở chỗ, khi niềm tin bị lợi dụng, cái giá phải trả không dừng lại ở vài triệu hay vài chục triệu đồng. Tại một bệnh viện lớn ở TP HCM, từng có bệnh nhân nhập viện trong tình trạng sốt kéo dài, da nổi ban đỏ, bong tróc nặng sau thời gian dùng một sản phẩm giảm cân mua qua mạng. Ban đầu, chị chỉ nghĩ là phản ứng nhẹ, cố uống thêm vì tin lời người bán rằng "cơ thể đang đào thải độc tố".
Chỉ đến khi da tổn thương lan rộng, cơ thể suy kiệt, chị mới tìm đến bệnh viện. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy sản phẩm không có hồ sơ kiểm định rõ ràng, thành phần nghi ngờ chứa chất gây rối loạn sinh hóa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến gan và thận. Những rủi ro ấy, người mua hoàn toàn không thể lường trước cho đến khi cơ thể lên tiếng bằng cách đau đớn nhất.
Đáng lo hơn nữa là với những người đang mang bệnh mãn tính, mỗi ngày trôi qua đều là một cuộc cân nhắc giữa hy vọng và lo sợ. Và chính trong khoảnh khắc yếu lòng ấy, "thần dược" xuất hiện như một lối thoát ngọt ngào. Tiểu đường, huyết áp, ung thư - những căn bệnh cần phác đồ điều trị nghiêm ngặt và theo dõi chặt chẽ - lại bị đem ra so sánh với vài viên nang "hỗ trợ", vài gói bột "thảo dược quý hiếm".
Không ít người đã trì hoãn điều trị, bỏ dở thuốc bác sĩ kê đơn, đặt cược mạng sống của mình vào những lời quảng cáo đầy hứa hẹn. Và khi quay lại bệnh viện, bệnh không chỉ nặng hơn, mà cơ hội điều trị cũng hẹp đi. Nỗi đau lúc ấy không chỉ nằm trên giường bệnh, mà còn ở câu hỏi day dứt: giá như mình đừng tin dễ dàng đến thế.
Nếu những câu chuyện cá nhân khiến người ta xót xa, thì nhìn rộng ra toàn cảnh thị trường thực phẩm chức năng hiện nay lại khiến không ít người... lạnh sống lưng. Bởi đây không còn là vài sản phẩm "lạc lõng" ngoài luồng, mà là cả một ma trận thật - giả đan xen, nơi người tiêu dùng bước vào mà gần như không có bản đồ. Hàng giả, hàng kém chất lượng và quảng cáo sai sự thật đang cùng tồn tại, len lỏi trong đời sống hằng ngày, khoác lên mình những lớp vỏ ngày càng tinh vi. Và đáng buồn là, giữa mê hồn trận ấy, người mua thường là bên yếu thế nhất.
Theo số liệu từ các cơ quan quản lý, hiện nay thị trường Việt Nam có hơn 50.000 sản phẩm thực phẩm chức năng đang lưu hành. Con số nghe qua có vẻ cho thấy sự phong phú và lựa chọn đa dạng, nhưng ở chiều ngược lại, chính sự "nở rộ" này lại khiến thị trường trở nên quá phân mảnh, khi số lượng sản phẩm tăng nhanh hơn khả năng kiểm soát, kẽ hở lập tức xuất hiện.
Hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, thậm chí những sản phẩm chỉ dừng ở mức tự kê khai chất lượng dễ dàng trà trộn, đánh tráo khái niệm, mập mờ giữa thực phẩm chức năng và thuốc chữa bệnh. Người tiêu dùng, vốn không có chuyên môn y dược, rất khó phân biệt đâu là hỗ trợ sức khỏe đúng nghĩa, đâu là sản phẩm đang "mượn áo khoa học" để bán niềm tin.
Chỉ cần một chiếc điện thoại, vài tài khoản ảo, một kho hàng không địa chỉ rõ ràng, gian thương có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người mua mỗi ngày. Các buổi livestream bán hàng diễn ra sôi động, lời lẽ thuyết phục, phản hồi "khách hàng" dồn dập, tạo cảm giác sản phẩm đang được tin dùng rộng rãi. Khi có sự cố xảy ra, người mua gần như không biết phải tìm ai để đòi quyền lợi.
Đã đến lúc mỗi chúng ta phải học cách trở thành người tiêu dùng thông thái, không phải bằng kiến thức y khoa cao siêu, mà bằng sự tỉnh táo và vài nguyên tắc rất đời. Thị trường thực phẩm chức năng ngày nay giống như một con đường đông xe, nhiều biển quảng cáo rực rỡ, nhưng cũng đầy ổ gà. Muốn đi an toàn, không có cách nào khác ngoài việc tự cầm lái cho chính sức khỏe của mình, thay vì phó mặc nó cho những lời hứa trên mạng.
Đừng để những lời quảng cáo "thần kỳ" ru ngủ lý trí. Một sản phẩm nếu được quảng cáo là chữa được đủ thứ bệnh, cho hiệu quả nhanh chóng, vượt xa mọi phương pháp y khoa thông thường, thì đó không phải là hy vọng, mà là tín hiệu cảnh báo. Khoa học không vận hành bằng phép màu. Thực phẩm chức năng, đúng nghĩa, chỉ có vai trò hỗ trợ, bồi bổ, bổ sung chứ không thể thay thế thuốc chữa bệnh hay phác đồ điều trị.
Hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng - nhất là khi bạn có bệnh nền. Với những người đang điều trị bệnh, việc tự ý dùng thực phẩm chức năng có thể dẫn đến tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gây tác dụng phụ nghiêm trọng. Một cuộc hỏi ý kiến bác sĩ đôi khi chỉ mất vài phút, nhưng có thể giúp tránh được những hậu quả kéo dài nhiều năm. Đừng ngại hỏi, vì không ai hiểu cơ thể bạn và bệnh của bạn hơn người đang trực tiếp điều trị.
- 'Bọn lừa đảo dụ mẹ tôi mua 10 cục đá 35 triệu đồng'
- Vợ tôi 'nướng sạch' 650 triệu đồng cho khóa học chữa lành
- Tôi không còn nhận ra vợ sau một năm tham gia khóa học chữa lành
- Cú lừa một tuần học 'chữa lành thần tốc, xóa sạch tổn thương'
- Tôi sợ quan niệm 'kháng sinh chữa bách bệnh'
- Cú lừa 'nhà tôi ba đời chữa bệnh'