Thợ máy lương nghìn đô

Minh Trường

Nhà báo

Dưới bóng râm của một gầm cầu vượt tại quận Nam Từ Liêm (Hà Nội), Minh thả chân xuống, dừng đèn đỏ, mắt vẫn dán vào màn hình điện thoại gắn trước tay lái, đang chớp sáng ứng dụng gọi xe. Trả lời nốt câu hỏi của tôi, Minh nói anh có bằng Cử nhân Tài chính loại khá.

Cách nơi Minh dừng xe chưa đầy 300 m, chúng tôi vừa đi qua đại công trường Khu đô thị Thể thao Quốc tế của một tập đoàn lớn. Trên hàng rào dự án có thông tin tuyển dụng nhân sự. Vị trí tổ trưởng công nhân và thợ lái máy khoan có mức thu nhập 55-65 triệu đồng/tháng; thợ lái cẩu bánh xích, máy xúc, thợ hàn, thợ điện 30-38 triệu đồng/tháng...

Bức tranh này là lát cắt điển hình cho sự đứt gãy nghiêm trọng của thị trường lao động Việt Nam.

Khảo sát của Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội thực hiện với 400 tài xế công nghệ ở TP HCM cho kết quả 11% có trình độ từ trung cấp, cao đẳng, 12% trình độ đại học. Cục Thống kê nhiều quý liên tiếp ghi nhận tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm trình độ đại học luôn cao gấp nhiều lần so với nhóm lao động qua đào tạo nghề trung cấp hay cao đẳng kỹ thuật. Đến Quý III, có 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo.

Nền kinh tế Gig (kinh tế tự do) vô tình trở thành "cái bẫy giảm xóc" cho hàng trăm nghìn cử nhân chưa có việc làm. Nó mang lại dòng tiền tức thời để trang trải cuộc sống, nhưng có nguy cơ triệt tiêu hoàn toàn khả năng tích lũy kỹ năng chuyên môn. Công việc này không có bảo hiểm xã hội, không cơ hội thăng tiến và đối mặt với rủi ro sức khỏe bào mòn từng ngày trên mặt đường.

Trong khi cử nhân trẻ đổ ra đường mưu sinh, các doanh nghiệp xây dựng lớn đau đầu vì bài toán ngược lại. Tổng giám đốc một nhà thầu xây dựng nghìn tỷ tại TP HCM chia sẻ với tôi: Đăng tuyển nhân viên hành chính hay kế toán nội bộ vào buổi sáng thì buổi chiều nhận được hơn 200 hồ sơ. Nhưng để có 5 thợ lái cẩu bánh xích có chứng chỉ an toàn cấp cao, hay 10 thợ hàn có kinh nghiệm thi công kết cấu ngầm, phòng nhân sự tìm ròng rã ba tháng trời, chấp nhận trả lương 35-40 triệu đồng/tháng vẫn không tuyển đủ.

Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) ước tính cần có 4 triệu công nhân xây dựng trong năm nay, trong khi số lượng lao động trên thị trường chỉ đáp ứng khoảng 25%.

Tình trạng thiếu hụt nhân lực hiện trường đẩy các nhà thầu vào cuộc chạy đua cạnh tranh người, giữa lúc Việt Nam cùng lúc triển khai hàng loạt đại công trình quốc gia.

Nghịch lý "thừa cử nhân chạy xe ôm, thiếu thợ máy nhận lương nghìn đô" vẫn bắt nguồn từ định kiến xã hội thâm căn. Ngồi máy lạnh trong văn phòng được coi là thành đạt; còn mặc đồ bảo hộ là tầng lớp chân tay. Hàng loạt trường cao đẳng nghề nâng cấp lên đại học, mở ồ ạt các ngành kinh tế, quản trị kinh doanh, truyền thông. Trường nghề bị đẩy xuống thấp, mang tiếng là nơi "chỉ dành cho những ai trượt đại học".

Từ đó, xã hội tạo ra một ảo tưởng bằng cấp đồng nghĩa với năng lực. Để rồi khi đối diện với thực tế khắc nghiệt của thị trường lao động, tấm bằng lý thuyết không thể thay thế cho kỹ năng điều khiển chính xác một cỗ máy khoan nhồi cọc giá hàng chục tỷ đồng.

Một phần vốn đầu tư cho giáo dục đại học bị lãng phí vào những tấm bằng không phát huy công năng. Khi người học ra trường làm công việc không cần bằng cấp, sẵn sàng nhận mức lương thấp, tỷ suất hoàn vốn đầu tư giáo dục (ROI) rơi xuống mức âm, làm cạn kiệt nguồn tích lũy của tầng lớp trung lưu. Nguồn nhân lực có học thức, vốn là động lực phát triển, có 4-6 năm tuổi trẻ đẹp nhất cuộc đời bị trói chân vào công việc giản đơn trên đường phố, không tạo ra giá trị thặng dư tích lũy tri thức.

Đất nước không thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình nếu có sự phân bổ sai lệch nguồn lực ở quy mô quốc gia vào thời điểm nguồn lao động giá rẻ cạn kiệt, khiến lợi thế chi phí nhân công biến mất

Hệ quả xã hội của căn bệnh sính bằng cấp diễn ra âm thầm nhưng để lại những vết nứt sâu sắc trong kết cấu an sinh và tâm lý thế hệ trẻ. Đó là sự hình thành tầng lớp "Lao động có học thức bấp bênh". Đó là khoảng cách quá lớn giữa "kỳ vọng vị thế" với "thực tế thu nhập" dẫn đến hội chứng bất tương xứng địa vị, người trẻ rơi vào trạng thái vỡ mộng và mất phương hướng...

Mức lương 65 triệu đồng trên cabin máy khoan là tín hiệu điều chỉnh tự nhiên của thị trường. Để giải quyết dứt điểm nghịch lý, cần những hành động quyết liệt từ cả ba phía. Mô hình Dual VET của Đức đang được xem là tiêu chuẩn vàng toàn cầu trong việc duy trì năng lực sản xuất và năng suất lao động vượt trội. Theo đó, các tập đoàn lớn như Vingroup, Thaco, Hòa Phát, Coteccons... không thể chỉ đăng tuyển thụ động. Họ cần chủ động liên kết mở học viện nghề: đài thọ học phí, trả lương cho học viên thực tập ngay tại công trường, và cam kết đầu ra với mức đãi ngộ rõ ràng.

Hệ thống bằng cấp cũng cần nâng tầm vị thế của các chứng chỉ kỹ thuật. Một thợ vận hành máy công trình bậc cao hay thợ hàn bậc 7 phải được định vị tương đương một kỹ sư cao cấp, với lộ trình thăng tiến và bảo hiểm an sinh nghề nghiệp bền vững.

Quan trọng hơn là sự thay đổi định kiến xã hội. Phụ huynh và người trẻ sẽ phải nhìn nhận lại giá trị của sức lao động. Thành công không nằm ở phòng máy lạnh hay cà vạt đeo cổ, mà được đo bằng năng lực giải quyết vấn đề và giá trị tạo ra cho nền kinh tế thực.

Minh Trường