Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu: Liên kết quân - dân sự đẩy nhanh tự chủ quốc phòng

Trả lời VnExpress về những điểm mới trong tư duy quốc phòng trong Văn kiện Đại hội XIV, Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, nhấn mạnh bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới phải được đặt trong thế trận tổng hợp, nơi quốc phòng gắn với kinh tế, khoa học công nghệ và năng lực của khu vực dân sự.

- Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu "bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa"; theo ông, điểm mới cốt lõi của tư duy quốc phòng nhiệm kỳ tới thể hiện ở những chuyển dịch nào trong cách nhận diện nguy cơ và giữ vững môi trường hòa bình cho phát triển đất nước?

- Điểm mới cốt lõi là sự chuyển mạnh từ tư duy sẵn sàng đối phó khi tình huống xảy ra sang tư duy chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, giữ nước từ khi nước chưa nguy. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng về bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới, phù hợp với môi trường an ninh khu vực và thế giới đang biến động nhanh, phức tạp và khó dự báo.

"Bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa" trước hết là sự thay đổi về cách tiếp cận. Nếu trước đây trọng tâm thường đặt vào xử lý tình huống khi nguy cơ đã hiện hữu, thì nay yêu cầu đặt ra là nhận diện sớm, xử lý sớm, không để các yếu tố bất ổn tích tụ thành xung đột. Quốc phòng vẫn là trụ cột, nhưng không đứng tách rời mà gắn chặt với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, đối ngoại, an ninh và văn hóa, tạo thành thế trận tổng hợp để bảo vệ đất nước.

Mục tiêu cao nhất không chỉ là bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ khi có chiến tranh, mà quan trọng hơn là giữ vững môi trường hòa bình, ổn định lâu dài cho phát triển đất nước. Tư duy này nhấn mạnh yêu cầu không để đất nước rơi vào thế bị động, bất ngờ về chiến lược, đồng thời xử lý hài hòa các mối quan hệ đối ngoại, tranh thủ thời cơ, hóa giải thách thức ngay từ sớm.

Văn kiện cũng nhấn mạnh sâu sắc vai trò của nhân dân. "Thế trận lòng dân" được xác định là nền tảng vững chắc nhất của nền quốc phòng toàn dân. Khi niềm tin của nhân dân được củng cố, khối đại đoàn kết toàn dân tộc được tăng cường, đó chính là nhân tố bảo đảm cho ổn định bên trong, tạo sức đề kháng chiến lược trước mọi tác động từ bên ngoài.

- Ông cho rằng muốn chủ động phải "nhìn xa, nhìn đúng"; vậy năng lực dự báo chiến lược và công tác nắm tình hình, đặc biệt trên không gian mạng và các lĩnh vực an ninh phi truyền thống, cần được nâng lên theo hướng nào?

- Muốn bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa thì trước hết phải nâng cao chất lượng dự báo chiến lược. Dự báo không chỉ dừng lại ở việc nhận diện nguy cơ, mà phải phân tích được xu thế phát triển của tình hình thế giới và khu vực, xây dựng các kịch bản có thể xảy ra, đánh giá khả năng chuyển hóa từ thách thức sang xung đột. Trên cơ sở đó tham mưu kịp thời cho Đảng, Nhà nước các chủ trương, đối sách phù hợp, xử lý hiệu quả các vấn đề an ninh ngay từ khi còn ở trạng thái tiềm ẩn.

Cùng với đó, công tác nắm tình hình phải được hiện đại hóa, cả về phương tiện, công nghệ và phương thức tổ chức. Không gian mạng và các lĩnh vực an ninh phi truyền thống đang trở thành những hướng tác động mới, nơi nguy cơ có thể xuất hiện rất nhanh, lan rộng và ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định chính trị - xã hội. Vì vậy, phải đầu tư xây dựng năng lực giám sát, phân tích, cảnh báo sớm trên các không gian này.

Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa quốc phòng, an ninh, đối ngoại và các cơ quan nghiên cứu chiến lược. Đánh giá tình hình phải toàn diện, liên thông, tránh tình trạng phân tán, cục bộ. Khi hệ thống dự báo và nắm tình hình được vận hành đồng bộ, chúng ta mới thực sự chủ động về chiến lược và hiện thực hóa được yêu cầu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

- Văn kiện đề cập việc tăng cường các lực lượng mới, trong đó có tác chiến không gian mạng. Theo ông lực lượng này cần đạt trình độ như thế nào để đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới?

- Không gian mạng hiện nay đã thực sự trở thành một "mặt trận" đặc biệt, tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và cả hoạt động của hệ thống chính trị. Vì vậy, xây dựng lực lượng tác chiến không gian mạng là yêu cầu tất yếu của quốc phòng hiện đại, phù hợp với chủ trương xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tiến lên hiện đại.

Lực lượng tác chiến không gian mạng được xác định ngay từ khi thành lập là chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, có đủ năng lực bảo vệ vững chắc các hệ thống thông tin trọng yếu của quốc gia, của quốc phòng và các lĩnh vực thiết yếu. Lực lượng này phải chủ động phát hiện, cảnh báo sớm, ngăn chặn và vô hiệu hóa các nguy cơ tấn công từ sớm, từ xa, không để bị động, bất ngờ.

Quan trọng hơn, đây không chỉ là lực lượng phòng thủ thụ động. Trong điều kiện chiến tranh công nghệ cao, tác chiến trên không gian mạng đòi hỏi khả năng làm chủ các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, phân tích hành vi số, đồng thời thích ứng nhanh với các phương thức tiến công mạng ngày càng tinh vi, ẩn danh và xuyên biên giới. Dù được gọi là "lá chắn mềm", nhưng nếu được xây dựng đúng hướng, đây sẽ là một trong những thành tố tạo nên sức mạnh răn đe và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa trên không gian mạng.

- Trước yêu cầu nghiên cứu các hình thái chiến tranh mới, chiến tranh công nghệ cao và tác chiến đa miền, theo ông điều quan trọng nhất mà quân đội cần chuẩn bị là gì?

- Trang bị hiện đại là điều kiện cần, nhưng chưa phải là yếu tố quyết định. Điều quan trọng hơn là đổi mới tư duy quân sự cho phù hợp với đặc điểm chiến tranh hiện đại. Chiến tranh công nghệ cao không còn diễn ra theo tuyến, theo địa bàn truyền thống, mà mang tính liên miền, đa không gian, nơi thông tin, tri thức và tốc độ ra quyết định giữ vai trò then chốt.

Vì vậy tôi cho rằng quân đội cần chuyển mạnh từ tư duy tác chiến tuyến tính sang tư duy tác chiến hệ thống, coi trọng sự liên kết giữa các lực lượng, các không gian tác chiến và các lĩnh vực hoạt động. Con người phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình vận hành công nghệ, bởi công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được điều khiển bởi những người có bản lĩnh, trí tuệ và tư duy chiến lược.

Trọng tâm chuẩn bị cần tập trung vào ba yếu tố: con người, tổ chức và học thuyết. Phải xây dựng đội ngũ cán bộ có tầm nhìn chiến lược, làm chủ khoa học công nghệ; tổ chức lực lượng theo hướng tinh gọn, linh hoạt; đồng thời hoàn thiện hệ thống học thuyết, nghệ thuật quân sự phù hợp với điều kiện Việt Nam. Khi ba yếu tố này đồng bộ, công nghệ hiện đại mới thực sự trở thành bội số sức mạnh trong bảo vệ Tổ quốc.

- Khoa học công nghệ và công nghiệp quốc phòng được xác định là nền tảng của quốc phòng hiện đại. Theo ông, những hướng công nghệ then chốt và mô hình phát triển công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng sẽ tác động như thế nào đến mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh gọn, hiện đại?

- Các công nghệ nền tảng như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa sẽ quyết định trình độ chỉ huy, kiểm soát và tác chiến trong chiến tranh hiện đại. Cùng với đó, công nghệ không gian mạng và điện tử có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ hạ tầng thông tin, bảo đảm an toàn hệ thống chỉ huy - điều hành và chủ động phòng ngừa các mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Khi không gian tác chiến ngày càng mở rộng sang môi trường số, năng lực làm chủ các công nghệ này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới sức mạnh bảo vệ Tổ quốc.

Bên cạnh đó, công nghệ vật liệu mới, cơ khí chính xác và năng lực tự chủ trong nghiên cứu, sản xuất trang bị kỹ thuật quân sự là yếu tố quyết định mức độ độc lập, tự cường của quốc phòng. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với con người có trình độ cao và cơ chế quản lý linh hoạt, tạo điều kiện cho sáng tạo và ứng dụng nhanh vào thực tiễn.

Phát triển công nghiệp quốc phòng theo hướng lưỡng dụng là bước đi quan trọng để kết nối tiềm lực khoa học công nghệ của cả hệ thống dân sự và quân sự. Lưỡng dụng không chỉ là sản phẩm dùng chung, mà là chia sẻ nền tảng công nghệ, chuẩn hóa thiết kế, gắn kết nghiên cứu - sản xuất - ứng dụng, hình thành hệ sinh thái công nghiệp thống nhất và có khả năng chuyển trạng thái khi cần. Nhờ đó, quân đội có điều kiện tiếp cận nhanh hơn với công nghệ mới, rút ngắn khoảng cách hiện đại hóa và nâng cao năng lực tự chủ trong bảo đảm trang bị.

- Khi công nghiệp quốc phòng mở rộng liên kết với khu vực dân sự và tham gia sâu hơn vào cơ chế thị trường, cần những định hướng thể chế nào để vừa huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, vừa bảo đảm vững chắc yêu cầu quốc phòng, an ninh, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, thưa ông?

- Trọng tâm là hoàn thiện thể chế để phát triển công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng một cách chủ động, có kiểm soát. Cần phân định rõ lĩnh vực cốt lõi, tuyệt đối bí mật do Nhà nước nắm giữ với các lĩnh vực có thể lưỡng dụng và tham gia thị trường. Trên cơ sở đó, Nhà nước giữ vai trò kiểm soát các năng lực chiến lược, đồng thời mở rộng hợp tác có chọn lọc với doanh nghiệp dân sự, viện nghiên cứu và trường đại học.

Song song với đó là cơ chế đặt hàng dài hạn, tạo đầu ra ổn định cho doanh nghiệp quốc phòng, khuyến khích đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới công nghệ. Đồng thời, phải xây dựng hệ thống giám sát an ninh chặt chẽ trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ nghiên cứu, sản xuất đến chuyển giao và thương mại hóa. Thị trường là công cụ quan trọng để phát triển, nhưng mục tiêu xuyên suốt vẫn là phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Định hướng này góp phần tạo chuyển biến từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy chất lượng tổng hợp, sức mạnh trí tuệ và thế chủ động chiến lược làm trung tâm. Mục tiêu là xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh gọn, hiện đại, có khả năng răn đe đủ mạnh, thích ứng linh hoạt với mọi hình thái chiến tranh, thực sự là trụ cột vững chắc của nền quốc phòng toàn dân trong kỷ nguyên phát triển mới.

Sơn Hà