Ngọa Vân - nơi lưu giữ tư tưởng Thiền phái Trúc Lâm

Tọa lạc trên sườn phía nam của dãy Yên Tử, Ngọa Vân là di sản Phật hoàng Trần Nhân Tông để lại, sở hữu dòng thiền riêng biệt và tư tưởng sống hòa quyện giữa đạo và đời, trường tồn cùng lịch sử dân tộc.

Trong dòng chảy lịch sử, vua Trần Nhân Tông là nhân vật kiệt xuất, để lại dấu ấn sâu đậm trên cả hai phương diện. Với tư cách một vị quân vương, ngài trực tiếp lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh bại quân xâm lược Nguyên Mông, đưa hào khí Đông A và tinh thần đoàn kết dân tộc đến đỉnh cao. Khi đất nước thái bình, non sông thu về một mối, ngài thực hiện quyết định phi thường: từ bỏ ngai vàng để khoác lên mình tấm áo cà sa.

Tháng 5/1299, vua Trần Nhân Tông chính thức xuất gia, lấy đạo hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà. Ngài thống nhất ba dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường đang tồn tại lúc bấy giờ về một mối, sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một giáo hội Phật giáo thống nhất của người Việt và do người Việt làm chủ được hình thành. Sức sống mãnh liệt của Thiền phái Trúc Lâm nằm ở tinh thần "nhập thế" với tôn chỉ "Phật tại tâm". Khác với quan niệm tu hành phải thoát ly đời sống, Phật hoàng chủ trương tư tưởng "Cư trần lạc đạo" - tìm thấy niềm vui và sự giác ngộ ngay trong cuộc sống đời thường. Triết lý này xóa nhòa ranh giới giữa đạo và đời, chứng minh bậc minh quân vẫn có thể là một thiền sư đắc đạo, dùng từ bi và trí tuệ làm nền tảng xây dựng quốc gia hưng thịnh.

Sau thời gian tu hành khổ hạnh và giáo hóa chúng sinh tại nhiều nơi, Phật hoàng chọn am Ngọa Vân làm chốn dừng chân cuối cùng. Cái tên "Ngọa Vân" mang ý nghĩa "nơi mây nằm ngủ", phần nào khắc họa vẻ đẹp thoát tục của nơi này. Nằm ở độ cao hơn 700 m so với mực nước biển, Ngọa Vân quanh năm được mây trắng bao phủ, như chốn bồng lai tiên cảnh, tách biệt hoàn toàn với thế giới trần tục. Cũng tại đây, vào đêm mùng 1/11 năm Mậu Thân (1308), Phật hoàng an nhiên xả bỏ báo thân, nhập cõi Niết bàn. Sự kiện trọng đại này biến Ngọa Vân thành thánh địa linh thiêng, chứng nhân lịch sử cho khoảnh khắc một con người vĩ đại hóa thân vào hồn thiêng sông núi.

Ngày nay, hành trình về Ngọa Vân không chỉ là một chuyến hành hương tôn giáo, còn được đánh giá là cuộc trở về với cội nguồn văn hóa và lịch sử. Con đường lên đỉnh thiêng thuận tiện hơn nhờ hệ thống cáp treo hiện đại, nhưng vẻ đẹp hoang sơ, tịch mịch của núi rừng vẫn được giữ gìn gần như nguyên vẹn. Quần thể di tích Ngọa Vân gồm nhiều công trình như Am Ngọa Vân, tháp Phật Hoàng - nơi lưu giữ xá lị của ngài, cùng các am, tháp cổ khác.

Vào mỗi dịp xuân về, đặc biệt là ngày khai hội (mùng 9 tháng Giêng) và Tết Thượng Nguyên (Rằm tháng Giêng), đông đảo Phật tử cũng như du khách đến Ngọa Vân dâng hương, tri ân công đức của tiền nhân và di sản vô giá vua Trần Nhân Tông để lại. Điểm đến tâm linh này cũng tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và ẩm thực chay để phục vụ khách hành hương.

Thanh Thư