Làng 'xuất khẩu kỵ mã'

Trên bãi bồi dưới chân cầu Nhật Tân, Hà Nội, Hoàng Tuấn Tú, 17 tuổi, chân trần thúc nhẹ vào sườn con ngựa tía Ả rập lai Nga, cao hơn 1,7 m. Con vật lồng lên, hí vang rồi lao đi. Bên ngoài hàng rào, chủ nhân con ngựa thốt lên: "Thằng bé loắt choắt mà cưỡi không cần yên. Kỹ năng của tôi 3 điểm thì cậu ấy phải 10".

Tú là người trẻ nhất trong nhóm thanh niên xã Phù Lưu, Hàm Yên, Tuyên Quang góp mặt vào làn sóng rời quê xuống Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng làm một nghề lạ: huấn luyện ngựa cho giới nhà giàu.

Vốn là thủ phủ cam sành, nhưng Phù Lưu gần đây được giới chơi ngựa gọi là "làng xuất khẩu kỵ mã". Phong trào nuôi ngựa giải trí, thể thao tại các thành phố lớn nở rộ khiến nhu cầu tìm người huấn luyện, chăm sóc (nài ngựa) tăng vọt. Những thanh niên vùng cao, vốn quen "ăn ngủ trên lưng ngựa" thay cho xe máy, trở thành hàng hiếm được săn đón.

Hoàng Văn Toản, 34 tuổi, là một trong những người đầu tiên rời nương cam xuống phố. Bốn năm trước, những video cưỡi ngựa điêu luyện trên mạng xã hội giúp anh lọt vào mắt xanh của giám đốc học viện ngựa quy mô bậc nhất miền Bắc ở Hải Phòng.

Từ một nông dân chỉ quen với giống ngựa nội thấp bé, Toản đối mặt cú sốc khi làm việc với những con thú cưng trị giá hàng tỷ đồng. "Làm việc với những con ngựa ngoại trị giá lớn và các chuyên gia nước ngoài, tôi mới thấy choáng ngợp. Tôi đã học qua 6 người thầy, mỗi ông một trường phái, bắt buộc mình phải ghi nhớ kiến thức, sau đó áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam", Toản chia sẻ.

Chính sự giao thoa giữa kỹ năng thực chiến trên núi đá và quy trình đào tạo bài bản phương Tây đã nhào nặn Toản thành một huấn luyện viên dày dạn. Hiện tại, với vị trí tổ trưởng huấn luyện tại một CLB ngựa ở Hưng Yên, thu nhập của Toản đạt khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng. Anh cũng đã giới thiệu khoảng 30 thanh niên trong làng xuống làm việc tại các trại ngựa quanh Hà Nội.

Khác với lớp đàn anh, Hoàng Tuấn Tú thuộc thế hệ Gen Z, tiếp cận nghề nhanh hơn nhờ năng khiếu bẩm sinh. Biết cưỡi ngựa từ năm lớp 2, Tú từng thồ những sọt cam nặng tạ rưỡi vượt dốc đá tai mèo về bản.

Tháng 7/2025, sau khi giành giải nhất một cuộc đua ngựa ở địa phương, Tú được mời về Hà Nội. Nhiệm vụ đầu tiên của cậu là thuần hóa Vi - con ngựa ngoại nặng hơn nửa tấn, cực kỳ bất kham, hễ có người leo lên lưng, nó lồng lên. "Nó không cho ai chạm vào. Tôi phải đuổi nó chạy quanh bãi 20 phút cho mệt lử rồi mới tiến lại làm quen", Tú chia sẻ bí quyết. Chỉ sau một tuần, cậu đã có thể điều khiển Vi theo ý muốn.

Theo anh Phạm Văn Phúc, sáng lập CLB Kỵ xạ Việt Nam, nài ngựa vùng cao là nguồn nhân lực "vàng". "Họ có lợi thế phản xạ tự nhiên và sự bền bỉ, thứ rất khó đào tạo trong thời gian ngắn", anh Phúc nhận định và cho biết một nửa nhân sự của CLB hiện đến từ xã Phù Lưu.

Nông Văn Nghinh, 36 tuổi, người được xem là "anh cả" của nhóm nài ngựa Phù Lưu, cho biết làn sóng di cư này bắt đầu từ năm 2020, khi dịch vàng lá gân xanh tàn phá vùng cam sành. Mất nguồn thu chính, những con ngựa thồ thất nghiệp, và chủ nhân của chúng buộc phải tìm hướng đi mới.

Nghinh từng mang 4 con ngựa chiến tốt nhất của mình xuống một khu công nghiệp ở Hưng Yên để phục vụ thú chơi của ông chủ. Sau 4 năm, anh đã thuần hóa thành công đàn ngựa 10 con, trong đó có những giống ngoại nặng tới 800 kg.

Dịp Tết Bính Ngọ, khi hoa đào vừa chớm nở, tiếng khèn gọi bạn đã vang lên nơi phiên chợ cuối năm. Những "kỵ sĩ của nương cam" lại thấy lòng mình xốn xang như có ngựa lồng trong ngực. Nông Văn Nghinh đã xin ông chủ nghỉ phép một tháng về quê để huấn luyện chiến mã mang tên Phi Hồng của mình, chuẩn bị cho hội đua truyền thống của xã. Đây sẽ là đấu trường thu hút hàng trăm tay đua từ khắp các tỉnh Đông Bắc, Tây Bắc, thậm chí cả Thanh Hóa, Nghệ An đổ về tranh tài.

"Dù đi làm thuê cho sếp lớn, lương cao đến đâu, ngày Tết được trở về bản, cưỡi ngựa tung hoành giữa tiếng hò reo của bà con vẫn là cảm giác sung sướng nhất", người nài ngựa 36 tuổi nói.

Phan Dương