Giữa tháng 1, hình ảnh căn nhà bê tông đang xây gần cây hồng nổi tiếng ở làng cổ Lô Lô Chải gây nhiều tranh cãi. Nhiều người cho rằng căn nhà phá vỡ kiến trúc truyền thống ở Lô Lô Chải, lo ngại những căn nhà trình tường sẽ biến mất trong tương lai và ngôi làng trở nên "bê tông hóa" cùng sự gia tăng của khách du lịch.
Lô Lô Chải giành được sự chú ý của du khách khoảng 3-4 năm gần đây, thực sự trở thành hiện tượng vào năm 2025 sau khi nhận danh hiệu "Làng du lịch tốt nhất thế giới".
Từ năm 2023 đến năm 2025, tổng số hộ dân ở Lô Lô Chải tăng từ 119 lên 122, số hộ kinh doanh homestay từ 29 lên 63 hộ. Trong khi đó, tỷ lệ hộ làm du lịch tăng từ 26% lên 52%.
Nhà truyền thống ở Lô Lô Chải là nhà trình tường, có tuổi đời từ vài chục đến hơn 200 năm. Tới tháng 1, thống kê từ UBND xã Lũng Cú cho thấy có 41/63 hộ kinh doanh du lịch vẫn giữ nguyên kiến trúc nhà trình tường chuẩn. Nhà xây bằng đất nện, mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông, bền và phù hợp với điều kiện vùng cao, phổ biến ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai.
Nhà trình tường ở làng Lô Lô Chải, có tuổi đời từ vài chục đến hơn 200 năm. Ảnh: Ngọc Thành
Nhiều khách du lịch mong muốn làng Lô Lô Chải phải giữ được các căn nhà trình tường truyền thống, song thực tế cho thấy nhà kiểu này gây nhiều bất tiện, ảnh hưởng đến trải nghiệm của khách.
Tường đất nên cách âm rất kém, một số người làm homestay cho biết tiếng ngáy của khách phòng này còn vang sang phòng khác. Nếu đoàn khách có trẻ con khóc đêm, đôi khi cả homestay mất ngủ theo. Nhiều nhà trình tường được sử dụng làm homestay trong tình trạng xuống cấp, không có nhà vệ sinh khép kín.
Đến Lô Lô Chải vào tháng 12/2025, Lê Phương Ngọc, du khách Hà Nội thuê homestay trình tường kiểu truyền thống. Dù đẹp và mang đến cảm giác "rất Lô Lô Chải", cô gặp nhiều bất tiện khi cả nhà chỉ có một hệ thống nóng lạnh, các phòng dùng chung. Nhóm của Ngọc có 5 người, không ai tắm trong hai ngày lưu trú tại Lô Lô Chải. Ngoài ra, vách tường bị nứt, gió lùa buổi tối rất lạnh, đắp hai chăn bông mới đủ ấm.
"Dĩ nhiên đó vẫn là trải nghiệm văn hóa thú vị, chúng tôi muốn khám phá về con người, cảnh đẹp, không phải nơi ở", cô nói, cho biết sẽ tốt hơn nếu các homestay có thể nâng cấp dịch vụ và sửa sang, giúp khách sinh hoạt tiện lợi.
Lô Lô Chải thu hút nhiều người trẻ đến đầu tư phát triển du lịch, đặc biệt mảng lưu trú. Ước tính, khoảng 30% hộ kinh doanh du lịch là người từ nơi khác, còn lại do dân địa phương làm chủ hoặc kết hợp nhà đầu tư với hình thức cho thuê 10-15 năm.
Ông Linh Sơn, người Hà Nội, chủ homestay Amazing Lô Lô Chải, cho hay bài toán giữ gìn văn hóa tại làng sẽ còn nhiều khó khăn trong thời gian tới. Bên cạnh giữ gìn văn hóa, nền tảng hạ tầng và dịch vụ đi kèm cũng phải nâng cao để phục vụ du khách. Ông Sơn giữ kiến trúc nhà trình tường nhưng sửa chữa, thiết kế lại để mỗi phòng có nhà vệ sinh riêng.
Theo ông Sơn, kiến trúc truyền thống cần được ưu tiên để giữ bản sắc văn hóa nhưng không thể phủ nhận kỹ thuật xây dựng hiện đại sẽ giúp căn nhà kiên cố, an toàn và vệ sinh hơn nhiều.
Phòng ngủ trong homestay Amazing Lô Lô Chải có tường đất nguyên bản. Ảnh: NVCC
Trong khi đó, ông Vàng Dỉ Tỏ người bản địa, chủ homestay Long Cư, nói nhiều căn nhà ở Lô Lô Chải đã xây dựng và thiết kế kiểu giả cổ. Dù hình thức ổn, ông nghĩ giá trị truyền thống có thể mai một, cụm từ "làng cổ" không còn chính xác nữa. Ông Tỏ ủng hộ quan điểm phải giữ nhà trình tường truyền thống, nếu xây nhà hiện đại phải tuân thủ hương ước làng.
"Mọi người cần giữ gìn bản sắc từ xây nhà truyền thống, xếp rào đá, trang phục, đến tín ngưỡng, làng mới phát triển bền vững được", ông nói.
Trong khi đó, một số chủ homestay cho rằng "tôn trọng truyền thống" nhưng cũng cần hài hòa bài toán kinh tế, nhiều nhà bê tông xuất hiện hơn là quy luật tất yếu khi "không phải mọi du khách" đều muốn ở khổ. Nhóm này chỉ ra việc bất tiện trong lưu trú khiến khách không sẵn lòng ở lâu hơn, chi tiêu ít đi. Một đơn vị tour ở Hà Giang chia sẻ Lô Lô Chải không nhiều khách nước ngoài lưu trú vì thiếu tiện nghi cơ bản.
Tiến sĩ Trịnh Lê Anh - Trưởng bộ môn Quản trị sự kiện khoa Du lịch học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐH Quốc gia Hà Nội - nhận định ở Lô Lô Chải diễn ra sự chuyển dịch từ bảo tồn "nguyên gốc vật liệu" sang bảo tồn "ký ức thị giác". Việc người dân khoác lên nhà bê tông một "lớp vỏ văn hóa" tương đồng với nhà trình tường cho thấy ý thức giữ gìn nhận diện cộng đồng. Đây là sự thỏa hiệp hợp lý giữa tiện nghi bên trong và thẩm mỹ bên ngoài.
Thách thức hiện nay không còn nằm ở câu hỏi "xây hay không xây" mà ở chất lượng của sự phục dựng. Nếu giám sát được tỷ lệ, màu sắc và chi tiết kiến trúc tiệm cận với sự mộc mạc nguyên bản, Lô Lô Chải có thể duy trì vẻ đẹp đặc trưng đồng thời bảo đảm an sinh cho cư dân.
Từ trải nghiệm thực tế tại Lô Lô Chải, ông Lê Anh nhìn vấn đề ở hai chiều tách biệt, gồm giá trị trải nghiệm và chất lượng cư trú. Dưới góc nhìn du khách, không gian nhà trình tường với mái ngói âm dương và tường đất nện tạo nên một không khí nguyên bản giá trị, gợi cảm xúc hoài niệm, kết nối với văn hóa bản địa.
Nhưng ở góc độ đời sống, kiến trúc truyền thống thường thiếu các tiện nghi tối thiểu về ánh sáng, thông gió và vệ sinh khép kín, khó đáp ứng nhu cầu sống hiện đại.
Kiến trúc sư Trần Vũ - người đảm nhiệm phục dựng dinh Hoàng A Tưởng - nói Lô Lô Chải không phải nơi duy nhất gặp vấn đề bê tông hóa những căn nhà trình tường. Tại một số bản như Lao Chải, Choản Thèn tại Lào Cai, người dân cũng bắt đầu xây nhà gạch, làm giả cổ, lợp tôn để nâng cao chất lượng cuộc sống.
Khi xã hội thay đổi, đời sống của những người bản địa cũng không còn như trước. Một căn nhà trình tường xưa có thể vừa vặn cho gia đình 3-4 người sinh sống nhưng dân số tăng, nhu cầu cao, họ cũng cần thay đổi để thích nghi.
"Câu chuyện quy hoạch đôi khi bị nhìn theo một chiều, chỉ yêu cầu không được làm này, làm kia nhưng lại không quan tâm đời sống họ ra sao? Tại sao anh bắt tôi đun bếp củi khi bếp ga, bếp điện tốt hơn", ông Vũ nói.
Nhóm của Ngọc tại homestay ở Lô Lô Chải. Ảnh: NVCC
Theo ông, nếu định hướng đúng, khu vực bảo tồn cần được khống chế quy mô, ví dụ chỉ cho phép xây nhà hai tầng, giữ lại các ngôi nhà cũ và áp dụng quy chế quản lý kiến trúc để định hướng phát triển.
Kiến trúc sư gợi ý cần phải có một khu vực riêng để người địa phương thuận tiện phát triển đời sống, qua đó mới khuyến khích họ giữ nhà cổ, cùng làm du lịch. Tuy nhiên, việc này sẽ cần sự chung tay của các cơ quan có thẩm quyền.
Tiến sĩ Lê Anh cho rằng ý kiến của cộng đồng du lịch trong vấn đề bảo tồn ở Lô Lô Chải đáng lưu ý nhưng cần đánh giá thận trọng, tránh rơi vào sự "lãng mạn hóa kém phát triển". Trong lý thuyết du lịch, đây là biểu hiện của "cái nhìn du khách" khi người ngoài mong cộng đồng địa phương bị "đóng băng" trong quá khứ để thỏa mãn nhu cầu trải nghiệm sự khác lạ.
Điều này thiếu công bằng xét trên quyền con người và quyền phát triển. Tuy vậy, cư dân Lô Lô Chải cũng cần ý thức rằng hình ảnh kiến trúc chính là tài sản vô hình tạo nên sinh kế. Nếu quá trình hiện đại hóa diễn ra tự phát và phá vỡ cấu trúc cảnh quan chung, lợi thế cạnh tranh độc nhất sẽ bị đánh mất. Do đó, điều cần thiết không phải cấm đoán, mà là tìm điểm cân bằng để du khách không bị "phản bội" về mặt cảm xúc, người dân không bị kìm hãm về chất lượng sống.
Đầu năm, Ngọc tham quan làng du lịch Thái Hải (Thái Nguyên), cảm nhận giá trị văn hóa, lối sống truyền thống được gìn giữ đồng thời trải nghiệm của khách từ nơi lưu trú đến các trò chơi trải nghiệm lại thú vị, mới mẻ và thoải mái.
Theo cô, các bản làng có thể nâng cấp dịch vụ nơi ở nhưng cần bảo tồn các giá trị riêng biệt, đồng thời giữ chân du khách bằng thái độ phục vụ, mức giá hợp lý.
"Truyền thống và hiện đại nên là sự kết hợp song hành nhưng quan trọng nhất là mọi người vẫn gắn bó nhau bằng tình cảm", nữ du khách chia sẻ.
Tú Nguyễn