Việt Nam đang bàn nhiều đến việc chuyển sang tuần làm việc 40 giờ. Không ít ý kiến lo ngại rằng giảm giờ làm sẽ khiến năng suất giảm, doanh nghiệp khó khăn và nền kinh tế chậm lại. Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới góc độ cung - cầu, đặc biệt là cầu tiêu dùng và lưu chuyển tiền tệ, có thể thấy rằng giảm giờ làm đúng cách không làm kinh tế yếu đi, mà ngược lại, có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới.
Thực tế, Việt Nam hiện không thiếu năng lực sản xuất. Từ hàng tiêu dùng, lương thực - thực phẩm đến du lịch, dịch vụ, xe hơi, bất động sản nghỉ dưỡng, nguồn cung đều rất dồi dào. Vấn đề nằm ở chỗ cầu tiêu dùng nội địa không theo kịp cung, không hẳn vì thu nhập quá thấp, mà vì người lao động thiếu thời gian và năng lượng để tiêu dùng.
Mô hình làm việc 48 giờ một tuần, thậm chí nhiều nơi kéo dài hơn thông qua làm thêm giờ và "tiền chuyên cần", khiến người lao động rơi vào vòng lặp: đi làm - về nhà - nghỉ để hồi sức - rồi lại đi làm. Cuối tuần, thay vì trở thành thời gian cho tiêu dùng, du lịch, chăm sóc sức khỏe, nhiều người chỉ muốn ngủ bù hoặc lo việc gia đình.
Khi thời gian sống bị nén, nhu cầu tiêu dùng cũng tự động bị nén theo. Hệ quả là tiền nhàn rỗi không quay vòng trong nền kinh tế mà chảy vào tiết kiệm hoặc các kênh đầu cơ, làm chậm tốc độ lưu chuyển tiền tệ.
>> 'Làm việc 40 giờ một tuần để người Việt bắt kịp thế giới'
Lịch sử kinh tế thế giới cho thấy, tăng trưởng bền vững không đến từ việc bắt người lao động làm nhiều giờ hơn, mà đến từ việc biến người lao động thành người tiêu dùng. Điển hình là nước Mỹ đầu thế kỷ XX. Năm 1914, Henry Ford (ông chủ của hãng ôtô Ford) chủ động giảm giờ làm xuống 8 giờ một ngày và tăng mạnh tiền lương cho công nhân. Mục tiêu không chỉ là ổn định lao động mà còn để công nhân có thời gian nghỉ ngơi, đi lại, hưởng thụ và tiêu dùng, từ đó trở thành khách hàng mua ôtô. Chính mô hình này đã đặt nền móng cho nền kinh tế tiêu dùng đại chúng của Mỹ, tạo ra vòng tuần hoàn: sản xuất - tiêu dùng - tái đầu tư - mở rộng sản xuất.
Một nghịch lý lớn ở Việt Nam hiện nay là toàn xã hội nghỉ cùng lúc vào thứ bảy, chủ nhật. Hệ quả rất dễ thấy: các khu du lịch, điểm vui chơi quá tải vào hai ngày cuối tuần. Năm ngày còn lại trong tuần, công suất nhiều nơi chỉ đạt dưới 10%, thậm chí vắng khách. Lao động dịch vụ ngày thường gần như "ngồi chơi", nhưng cuối tuần phải làm việc hết công suất, cường độ rất cao. Mô hình này vừa lãng phí hạ tầng, vừa bào mòn sức khỏe người lao động dịch vụ, lại không tạo được dòng cầu ổn định.
Nếu chuyển sang tuần làm việc 40 giờ và cho phép khối doanh nghiệp, dịch vụ chủ động bố trí hai ngày nghỉ liên tiếp bất kỳ trong tuần, bức tranh sẽ rất khác. Giả sử lực lượng lao động được chia đều, thì bất kỳ ngày nào trong tuần cũng sẽ có khoảng 25% người lao động nghỉ ngơi. Điều này đồng nghĩa với: ngày nào cũng có người đi du lịch, mua sắm, khám chữa bệnh, sử dụng dịch vụ; ngành dịch vụ có dòng khách đều đặn, không còn "đói việc" ngày thường và "quá tải" cuối tuần; hạ tầng du lịch, thương mại được sử dụng hiệu quả hơn.
Quan trọng hơn, người lao động có thể chủ động sắp xếp đời sống cá nhân, đi khám bệnh, giải quyết thủ tục hành chính vào ngày thường, thay vì phải chịu cảnh chen chúc hoặc... không dám nghỉ. Hiện nay, ở nhiều nơi, người lao động dù ốm cũng không dám nghỉ vì sợ mất "tiền chuyên cần", dù luật cho phép nghỉ ốm. Điều này phản ánh một thực tế: mô hình tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào kéo dài thời gian làm việc thay vì nâng cao năng suất.
Muốn giảm giờ làm xuống 40 giờ sẽ buộc doanh nghiệp phải: tổ chức lại sản xuất, đổi mới công nghệ, cải tiến quản trị để tạo ra giá trị cao hơn trên mỗi giờ lao động. Đây chính là động lực cần thiết để thoát khỏi bẫy tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ và làm việc kiệt sức.
Nếu không thay đổi kịp thời, Việt Nam có nguy cơ đi vào con đường của một số quốc gia phát triển nhưng đầy áp lực: kinh tế giàu lên, nhưng người dân mệt mỏi, căng thẳng, không muốn sinh con. Khi đó, cái giá phải trả không chỉ là tăng trưởng chậm lại, mà còn là khủng hoảng nhân khẩu học và an sinh xã hội.
Hiệu quả thúc đẩy kinh tế và an sinh xã hội chỉ đạt được khi người lao động thực sự dùng thời gian nghỉ để tiêu dùng và tái tạo sức khỏe, chứ không phải để làm thêm đến kiệt quệ. Khi xã hội coi trọng sự cân bằng giữa làm việc - nghỉ ngơi - tiêu dùng, dòng tiền sẽ luân chuyển nhanh hơn, tạo ra nhiều giá trị thặng dư hơn cho nền kinh tế.
Làm việc 40 giờ một tuần không phải là "ưu đãi", mà là một chiến lược kinh tế. Vấn đề không phải là chúng ta có dám giảm giờ làm hay không, mà là có đủ tầm nhìn để biến thời gian nghỉ thành động lực tăng trưởng hay không.
Quang Tan
- Giảm giờ làm sẽ buộc doanh nghiệp phải tăng năng suất
- Suy nghĩ sai lầm 'người Việt năng suất thấp nên phải nghỉ ít, làm nhiều'
- Người Việt chuộng 'làm nhiều, nghỉ ít' đến bao giờ?
- Bốn ngày nghỉ lễ 2/9 'có như không' vì công ty bắt làm việc ở nhà
- 'Nghỉ Tết chín ngày vẫn còn ít'
- Cần nhiều ngày nghỉ trước Tết