Cú đấm của học trò

Phùng Nguyên

Nhà báo

Minh - bạn tôi, một cô giáo cấp ba, giọng nghẹn lại: “Có ngày đi dạy về, cảm giác như vừa trải qua một trận chiến. Phía bên kia là học trò chứ ai”.

Minh ví dụ một chuyện xảy ra trong giờ lên lớp. Khi đang viết bài, Minh bị một chiếc vòng cao su bắn thẳng vào lưng. "Ai bắn đấy?", Minh quay lại. Cả lớp im lặng. Minh nén giận, tiếp tục giảng bài. Lại một chiếc vòng cao su nữa bắn lên. Minh lần nữa nhìn xuống lớp, chỉ để đối diện với những đôi mắt tảng lờ, vài đứa trẻ bụm miệng cười.

Tôi hỏi vì sao không truy tìm "thủ phạm" để xử lý kỷ luật, Minh cười nói, cô biết rõ học sinh đó là ai, nhưng đã chọn cách im lặng. Một phần vì không muốn lạm dụng kỷ luật, đẩy học trò trượt dài vào hư hỏng; phần khác, Minh sợ lại phải trả giá vì phạt học trò. Minh không biết thực sự lý do nào lớn hơn.

Học sinh đó tên Đại (tên nhân vật đã thay đổi), con trai một gia đình khá giả. Đại nổi tiếng cá biệt, thường xuyên hỗn láo và phản ứng cực đoan mỗi khi trái ý. Có lần đi học muộn, bị gọi kiểm tra bài cũ và nhận điểm 0, Đại xé nát sách vở ném thẳng vào mặt cô giáo. Khi Đại bị phạt vệ sinh lớp, cha của Đại - kéo theo vài thanh niên - đến tận trường quát mắng, đòi giáo viên xin lỗi.

Sau việc đó, đứa trẻ càng nhờn, và chuyện bắn vòng cao su chỉ là một trong những trò quậy phá của cậu. Cô biết, cả lớp biết, nhưng tất cả đành chọn cách im lặng.

Những câu chuyện như Minh kể, dù không phải phổ biến, cũng không còn hiếm gặp. Không chỉ đánh nhau, một số học sinh bây giờ đánh cả thầy cô giáo. Mới đây nhất, một nam sinh bất ngờ đấm vào mặt cô giáo tại trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội). Nguyên nhân được xác định: chỉ vì bị cô giáo bắt đứng góc lớp do không làm bài tập về nhà.

Đồng nghiệp của tôi chia sẻ: thế hệ 7x-8x, nếu bị thầy cô phạt, về nhà có thể bị bố mẹ phạt tiếp. Lũ trẻ bây giờ bị phạt, về mách lại, một số bố mẹ liền kéo nhau lên trường đòi "giáo dục" thầy cô.

Liệu có phải đã có những đứa trẻ được chiều quá sinh hư?

Hình ảnh người thầy mắt gườm gườm sau mục kỉnh, tay lăm lăm thước gỗ rõ ràng đã thuộc về quá khứ. Nhưng nền giáo dục mới chưa kịp xây dựng một khung pháp lý và hệ thống quản trị hiện đại để thay thế. Giáo viên có thể rơi vào cảnh bất lực giữa trạng thái: không được dùng hình phạt thể xác hay lời lẽ nặng nề, nhưng lại thiếu hụt các cơ chế, công cụ và quy trình chuẩn để xử lý tức thì các hành vi leo thang bạo lực ngay tại lớp.

Khi giáo dục bị nhìn nhận lệch lạc như một loại hình dịch vụ, vị thế của giáo viên dễ dàng bị lung lay nếu không được bảo vệ bằng một hành lang pháp lý rõ ràng: Khi nào giáo viên được phép cách ly học sinh kích động? Vai trò của bảo vệ và bộ phận tư vấn tâm lý ở đâu khi sự cố xảy ra?

"Tôn sư trọng đạo" không thể chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà phải được bảo đảm bằng những quy định cụ thể về an toàn cho người thầy. Xã hội đòi hỏi giáo viên phải kiên nhẫn, bao dung, nhưng khi học sinh vượt giới hạn, họ đơn độc đối mặt với bạo lực.

Nhìn rộng ra, sự đứt gãy trong mối quan hệ thầy trò ít nhiều chịu tác động từ những biến đổi của nền tảng gia đình, theo những thay đổi tất yếu của thời đại.

Các gia đình bây giờ sinh ít con, nhiều thì hai, ít chỉ một con duy nhất. Mọi đứa trẻ đều trở thành "cục kim cương, cục vàng", đều được dồn hết mọi nguồn lực vật chất và tinh thần. Cha mẹ dễ mắc "hội chứng dung túng", không thiết lập giới hạn hành vi. Những "cậu ấm, cô chiêu" lớn lên trong sự nuông chiều, chưa từng bị từ chối hay mắng mỏ, sẽ nhanh chóng hình thành tâm lý "cái rốn của vũ trụ". Khi ra ngoài xã hội, gặp sự nhắc nhở từ giáo viên, vốn là những giới hạn đầu tiên va phải, trẻ dễ nảy sinh phản ứng chống đối dữ dội, coi đó là sự xúc phạm cá nhân.

Giáo viên mắc kẹt giữa một bên là áp lực từ phụ huynh bênh con bằng mọi giá, bên kia là nỗi sợ: sợ bị kỷ luật, sợ mất việc, sợ bị mạng xã hội "kết án".

Nếu người thầy sợ đủ thứ, họ lấy đâu ra nhiệt huyết giảng dạy, lấy đâu ra tâm thế để đối diện học trò hư; đối diện đã, chưa nói tới uốn nắn và dạy bảo?

Gia đình chiều chuộng, nhà trường gặp áp lực, buộc phải dung túng, nhẹ tay - không ít đứa trẻ được "chiều quá sinh hư".

Thêm vào đó, sự bùng nổ của môi trường số tiếp thêm mồi lửa. Việc tiếp xúc thường xuyên với video ngắn về giang hồ mạng, game bạo lực hay các nội dung thách thức quy chuẩn đã làm nhiều trẻ bị trơ lỳ trước nỗi đau của người khác. Hành vi xúc phạm thầy cô thậm chí được xem như một cách để thể hiện "độ ngầu".

Nhưng bạn tôi, sau những lý do khách quan, cũng thừa nhận mình thiếu kỹ năng hóa giải xung đột.

Sự thành thực của Minh, theo tôi, không chỉ hạn chế cá nhân, mà cho thấy khoảng trống lớn trong đào tạo sư phạm: tập trung truyền thụ kiến thức chuyên môn, nhưng bỏ rơi kỹ năng kiểm soát cảm xúc, ứng phó với các tình huống căng thẳng trong lớp học.

Sức khỏe tâm thần học đường và kỹ năng xử lý khủng hoảng phải trở thành một phần thực chất, thay vì chỉ hiện diện qua những phòng tư vấn mang tính hình thức.

Khi tôi hỏi làm sao có thể tiếp tục đứng trên bục giảng sau những tổn thương ấy, Minh lặng im một lúc rồi thừa nhận: kiên nhẫn chờ hết năm học thôi.

Minh tránh mắt tôi sau câu trả lời. Cả hai chúng tôi đều hiểu: tức là sẽ có một giáo viên khác kiên nhẫn chờ hết năm, một giáo viên khác nữa kiên nhẫn chờ Đại hết khóa, ra trường...

Nếu giáo viên và nhà trường không có đủ chế tài, những đứa trẻ hư có thể phải được trả về cho gia đình, hoặc bị xử lý bằng thiết chế pháp luật phù hợp và tương thích.

Phùng Nguyên