Tổng thống Donald Trump hôm 18/1 nói rằng sự xuất hiện của lá chắn phòng thủ Vòm Vàng cùng các hệ thống vũ khí hiện đại khiến nhu cầu giành quyền kiểm soát Greenland trở nên đặc biệt cấp thiết với Mỹ.
"Hàng trăm tỷ USD đang được chi cho các chương trình an ninh liên quan đến Vòm Vàng", ông nói, khẳng định lá chắn này chỉ có thể phát huy tối đa hiệu quả nếu Greenland được đưa vào mạng lưới.
Mỹ đã duy trì hiện diện quân sự tại Greenland kể từ Thế chiến II, sau khi đại sứ Đan Mạch hồi năm 1941 ký hiệp ước cho phép quân đội Mỹ đóng tại hòn đảo để bảo vệ vùng lãnh thổ này khỏi phát xít Đức.
Washington đã thành lập hàng loạt căn cứ tại hòn đảo, song hiện chỉ còn một cơ sở hoạt động là căn cứ vũ trụ Pituffik (trong ảnh).
Căn cứ vũ trụ Pituffik, trước đây mang tên căn cứ không quân Thule, được quân đội Mỹ mệnh danh là "trên đỉnh thế giới" vì nằm ở vĩ độ cao, cách vành đai Bắc cực khoảng 1.200 km. Nó đổi tên thành căn cứ vũ trụ Pituffik vào năm 2023 nhằm ghi nhận di sản văn hóa của người Greenland, đồng thời phản ánh vai trò trong Quân chủng Vũ trụ Mỹ.
Căn cứ Thule được thành lập năm 1951, với mục đích ban đầu là trận địa cảnh báo sớm, giúp Mỹ đối phó những đòn tấn công phủ đầu bằng vũ khí hạt nhân của Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh.
Vị trí của nó cho phép nhanh chóng phát hiện tên lửa đạn đạo xuyên lục địa đang nhắm tới Mỹ, do quỹ đạo qua Bắc Cực là đường bay ngắn nhất cho tên lửa xuất phát từ Liên Xô.
Một vòm radar tại Pituffik.
Dù quy mô thu nhỏ so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Pituffik vẫn giữ nguyên giá trị chiến lược khi là địa điểm triển khai Radar Cảnh báo sớm Nâng cấp (UEWR). Tổ hợp UEWR nằm cách căn cứ chính khoảng 18 km về phía tây bắc, được ví như "mắt thần" chuyên cảnh báo sớm về những đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo.
Đài ăng-ten của tổ hợp UEWR thuộc căn cứ Pituffik.
UEWR, còn có định danh AN/FPS-132, là radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) với hai mặt ăng-ten. Thiết kế này cho phép loại bỏ cơ cấu quay của radar thông thường. Mỗi mặt radar sẽ quản lý một khu vực không phận riêng với góc phương vị 120 độ, cung cấp tổng góc nhìn 240 độ.
Radar AN/FPS-132 có tầm theo dõi tối đa 4.800 km. Cụm 5 đài UEWR được Mỹ triển khai ở khu vực sẽ bảo đảm khả năng cảnh giới không phận 24/7.
Phi đoàn Cảnh báo Không gian số 12, đơn vị phụ trách hệ thống UEWR, có nhiệm vụ cảnh báo sớm và phát hiện tên lửa đạn đạo xuyên lục địa phóng từ lãnh thổ Nga, hoặc tên lửa đạn đạo khai hỏa từ tàu ngầm ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, có quỹ đạo hướng về lãnh thổ Mỹ.
Toàn bộ thông tin và đánh giá từ đơn vị này sẽ được chuyển cho Cơ quan Chỉ huy Quốc gia, thông qua Trung tâm Cảnh báo Tên lửa và Bộ tư lệnh Phòng không Bắc Mỹ (NORAD).
Căn cứ Pituffik còn được bố trí hệ thống Điều khiển và Kiểm soát Vệ tinh, giúp duy trì liên lạc theo thời gian thực và chuyển tiếp dữ liệu với mạng lưới vệ tinh quân sự của Mỹ. Vị trí ở vĩ độ cao cho phép tổ hợp này bắt tín hiệu thường xuyên hơn với vệ tinh ở quỹ đạo địa cực, vốn có thể giám sát toàn bộ bề mặt Trái Đất.
Lính đặc nhiệm Mỹ huấn luyện trong điều kiện khắc nghiệt tại căn cứ Pituffik hồi năm 2023. Giới chức Đan Mạch cho biết có khoảng 200 binh sĩ Mỹ đang đồn trú tại căn cứ.
Căn cứ Pituffik bị băng tuyết bao phủ khoảng 9 tháng mỗi năm. Nhiệt độ dao động từ 15 độ C vào mùa hè đến -45 độ C trong mùa đông.
Tiêm kích F-16 cất cánh tại Pituffi.
Chưa rõ đảo Greenland nói chung và căn cứ Pituffik có ý nghĩa thế nào với Vòm Vàng. Hệ thống này được thiết kế để đối phó những cuộc tập kích nhằm vào lãnh thổ Mỹ, trong đó có đòn đánh bằng tên lửa đạn đạo. Trong đó, mạng lưới vệ tinh có nhiệm vụ cảnh báo sớm, đạn đánh chặn cũng sẽ phóng từ bệ trên không gian.
Giới chuyên gia nhận định dù phần lớn thành phần của Vòm Vàng nằm trên vũ trụ, hệ thống vẫn cần hạ tầng mặt đất để phục vụ mục đích liên lạc và bố trí một số tên lửa đánh chặn.
Phạm Giang (Ảnh: AFP, US Army, USAF)