Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: 'Tài sản lớn nhất của startup là tìm được vấn đề'

Thông điệp được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nêu tại buổi trao đổi với khoảng 20 startup hoạt động trong lĩnh vực AI tạo sinh tại Việt Nam, cùng sự tham gia của đại diện doanh nghiệp lớn là Tasco, chiều 16/1.

Trong cuộc gặp được tổ chức theo hình thức đối thoại mở, với cách xưng hô gần gũi, mang tính chia sẻ trực tiếp, Bộ trưởng nêu trăn trở về việc Việt Nam chưa có nhiều các startup lớn hướng tới giải quyết những bài toán lớn của đất nước, đồng thời đưa ra gợi mở giúp gỡ khó cho các startup trong quá trình khởi nghiệp, phát triển doanh nghiệp.

Với các startup, vấn đề được nêu ra phần lớn liên quan đến khả năng được hỗ trợ, tiếp cận nguồn vốn từ quỹ nhà nước, cơ chế tham gia các dự án công, con đường đưa sản phẩm công nghệ Việt ra thị trường quốc tế, cũng như vai trò hỗ trợ của Nhà nước trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Từ kinh nghiệm trong việc xây dựng và phát triển doanh nghiệp ở Việt Nam sau đó tiến ra toàn cầu cách đây hàng chục năm, kết hợp với góc nhìn của cơ quan quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ, Bộ trưởng đã làm rõ các khúc mắc của giới startup về cơ chế hỗ trợ, đồng thời truyền cảm hứng về việc tìm ra bài toán lớn, vấn đề lớn gắn với thực tiễn để giải quyết.

"Đừng làm một startup nhỏ bé đi xin vài trăm nghìn USD rồi bán mình. Hãy sở hữu những vấn đề vĩ đại", ông nói.

"Startup đừng coi mình là doanh nghiệp"

Mở đầu phần trao đổi, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng dành nhiều thời gian nói về cách định vị startup, điều ông cho rằng đang bị hiểu sai khá phổ biến. Theo ông, một trong những nhầm lẫn căn bản là coi startup như một dạng doanh nghiệp quy mô nhỏ hoặc là đi làm thuê cho các doanh nghiệp lớn. Cách hiểu này có thể khiến startup "thua ngay từ đầu".

Theo Bộ trưởng, nếu tự đặt vào vị thế doanh nghiệp, startup sẽ phải so sánh trên những tiêu chí họ gần như không có lợi thế, như vốn, sản phẩm, khách hàng. Trong khi doanh nghiệp đã có thị trường, có dòng tiền và mục tiêu tối ưu vận hành để tăng lợi nhuận, thì startup lại đang đi tìm thứ "chưa tồn tại", như mô hình kinh doanh, thị trường và lời giải cho một bài toán mới. Hai cách tiếp cận này đi theo hai hướng ngược nhau.

Từ góc nhìn đó, Bộ trưởng cho rằng lợi thế lớn nhất của startup nằm ở chỗ "không phải doanh nghiệp". Việc chưa bị ràng buộc bởi quy luật vận hành truyền thống cho phép startup linh hoạt hơn, sẵn sàng thử nghiệm và chấp nhận những cách làm chưa có tiền lệ.

Ông cũng nhấn mạnh sự khác biệt trong cách nhìn nhận rủi ro giữa startup và doanh nghiệp lớn. Với startup, sai lầm chính là dữ liệu để học hỏi và điều chỉnh. Việc ra mắt sản phẩm khi chưa hoàn hảo được xem là một phần tất yếu của quá trình thử nghiệm, trái ngược với cách tiếp cận thận trọng, tối ưu và hạn chế rủi ro của tập đoàn lớn.

Đổi lại, về lợi nhuận, trong khi doanh nghiệp lớn thường tăng trưởng tuyến tính, ở mức ổn định qua từng năm, startup có thể mất nhiều năm loay hoay ở giai đoạn đầu để tìm mô hình phù hợp, nhưng khi đã xác định được hướng đi, tăng trưởng cần diễn ra theo cấp số nhân. Theo ông, đây là đặc trưng khiến startup không thể bị đánh giá hay quản lý cùng một thước đo với doanh nghiệp truyền thống.

"Các em sinh ra để vượt qua doanh nghiệp lớn chứ không phải làm thuê cho họ", ông nói.

Tuy nhiên, ông cũng nhìn nhận doanh nghiệp là yếu tố quan trọng để startup phát triển. Nhưng thay vì thuê hay thâu tóm, doanh nghiệp nên là "chuột bạch", hay "khách hàng đầu tiên" của startup. Theo Bộ trưởng, điều startup cần nhất ở giai đoạn đầu không hẳn là vốn, mà là một môi trường thực tế để thử nghiệm sản phẩm, nơi họ có thể triển khai, va chạm, sai và sửa trên dữ liệu thật. Khi sản phẩm giải được bài toán cụ thể của doanh nghiệp lớn, startup sẽ có minh chứng thực tế để tiếp tục hoàn thiện và mở rộng ra thị trường khác, trong nước và quốc tế.

Ngay tại sự kiện, ông cũng yêu cầu các cơ quan trong Bộ xem xét điều chỉnh các cơ chế, trong đó có yêu cầu doanh nghiệp lớn khi thành lập quỹ để đầu tư cho startup cần điều khoản phải trở thành khách hàng đầu tiên của startup. Cách làm này không chỉ giúp startup có "bàn đạp" phát triển, mà còn buộc doanh nghiệp lớn mở cửa hệ thống của mình cho đổi mới sáng tạo, thay vì trông chờ những cải tiến từ bên trong bộ máy vốn đã cồng kềnh.

Yêu cầu này nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt từ đội ngũ startup trong khán phòng.

Ngoài ra, Bộ trưởng lưu ý nhiều startup Việt Nam chưa đi đủ xa vì lựa chọn những bài toán và giấc mơ quá nhỏ. Theo ông, nếu chỉ hướng tới mục tiêu bán công ty sớm với giá vài triệu USD, startup sẽ khó tạo ra động lực để theo đuổi những vấn đề lớn và dài hạn. Ngược lại, nhắm tới những bài toán có tác động rộng, đủ lớn với xã hội hoặc nền kinh tế mới là điều giữ startup đi đường dài, thay vì tự thu nhỏ mình thành một "doanh nghiệp nhỏ" đi làm thuê cho các ông lớn.

"Đừng tự hào chỉ vì có giải pháp tốt hơn Google"

Lắng nghe chia sẻ của một startup về việc phát triển được giải pháp AI nhận diện giọng nói "tốt hơn Google" và mong được hỗ trợ để nhân rộng, Bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận việc phát triển kỹ thuật là tốt, nhưng chưa phải là yếu tố quyết định giá trị của startup.

Theo ông, thước đo thực tế của sản phẩm công nghệ không nằm ở việc giỏi hơn ai, mà ở khả năng giải quyết được một nỗi đau cụ thể của xã hội và mức độ được thị trường chấp nhận. Câu hỏi quan trọng hơn cần đặt ra là sản phẩm đó có giúp ích gì cho đời sống, có được người dùng lựa chọn và sử dụng thường xuyên hay không, và có thể mở rộng tới quy mô đủ lớn hay không.

Từ đó, ông nhấn mạnh startup cần chuyển trọng tâm từ việc tự hào về thuật toán sang việc tập trung vào sản phẩm. Một giải pháp công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được người dân cầm trên tay và sử dụng hàng ngày. Nếu một startup có thể xây dựng được sản phẩm với số người dùng gấp nhiều lần sản phẩm Google, đó mới là điều đáng tự hào, bởi sự chấp nhận của người dùng là thước đo chính xác nhất.

Trước thực tế nhiều startup thường bắt đầu bằng câu hỏi "quỹ ở đâu", "công nghệ lõi thế nào", "nhân lực ở đâu", ông cho rằng những câu hỏi này "không sai", nhưng nếu đặt chúng làm điểm xuất phát thì startup Việt Nam sẽ rơi ngay vào thế bất lợi. Việt Nam không thể đua về nguồn vốn với các quỹ nước ngoài, cũng khó cạnh tranh về công nghệ nền tảng khi các quốc gia phát triển đã tích lũy nghiên cứu cơ bản suốt nhiều thập kỷ. Về nhân lực, những cá nhân giỏi nhất thường bị hút sang các thị trường có điều kiện tốt hơn.

Từ kinh nghiệm thực tế và đúc rút sau quá trình nghiên cứu, Bộ trưởng cho rằng "cửa" của startup Việt Nam không nằm ở tiền hay công nghệ, mà nằm ở việc tìm đúng vấn đề.

"Người nắm được một vấn đề đủ lớn, đủ khó của xã hội mới là người làm chủ cuộc chơi", ông nói, nhấn mạnh khi đã tìm được vấn đề, công nghệ và vốn khi đó sẽ chỉ đóng vai trò phục vụ cho lời giải của vấn đề đó.

Từ định hướng coi "vấn đề" là tài sản cốt lõi, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra cách định nghĩa startup là đừng làm những việc mà hàng trăm, hàng nghìn đơn vị khác cũng đang làm. Startup đúng nghĩa cần giải những bài toán tồn tại rất lâu nhưng chưa ai giải được, hoặc mở ra những bài toán hoàn toàn mới mà trước đó chưa ai nghĩ tới, chẳng hạn mâu thuẫn trong các văn bản luật, tích lũy tri thức trong tổ chức thay vì phụ thuộc cá nhân... là các bài toán đang gặp phải trên khắp thế giới nhưng chưa có một giải pháp hiệu quả.

Với startup mong muốn vươn ra toàn cầu, theo ông, cần tìm và giải bài toán trong nước bởi "phần lớn vấn đề Việt Nam cũng là vấn đề chung của thế giới". Khi giải quyết tốt các vấn đề tại Việt Nam, đồng nghĩa startup đã có tấm vé để mang giải pháp ra thị trường quốc tế.

Về cách chọn bài toán, theo Bộ trưởng, những vấn đề đôi khi không nhận được sự tin tưởng từ người khác lại là cơ hội thành công. Một ý tưởng được tất cả đồng thuận, từ cơ quan quản lý đến các quỹ đầu tư, thì nhiều khả năng giá trị đột phá không còn cao, hoặc đã quá hiển nhiên để tạo lợi thế dài hạn. Ngược lại, việc không được tin tưởng, gặp khó khi gọi vốn, đôi khi lại là dấu hiệu cho thấy startup đang nắm giữ một hướng đi khác biệt.

Với thách thức về nguồn vốn mà đa phần startup quan tâm, ông nhấn mạnh những thay đổi về thể chế khoa học công nghệ Việt Nam thời gian qua sẽ giúp giải quyết được vấn đề. Chẳng hạn, Luật Chuyển giao công nghệ cho phép coi công nghệ là tài sản. Tuy nhiên, ông cũng khuyên startup coi việc "đói" là điều kiện để tìm ra giải pháp đột phá, thay vì gọi vốn thành công nhưng sau đó mất động lực làm hoặc bị kiểm soát công ty.

Khép lại buổi trò chuyện, Bộ trưởng khuyên startup không chờ đợi điều kiện hoàn hảo, mà tận dụng nguồn lực sẵn có, vượt qua giai đoạn cô đơn ban đầu và chứng minh giá trị bằng sản phẩm được thị trường chấp nhận. Với các doanh nghiệp lớn như Tasco, ông khuyến nghị nên bắt đầu từ việc dùng công nghệ giải quyết chính bài toán của mình trước khi mở rộng ra thị trường, đồng thời trở thành khách hàng đầu tiên cho các startup.

Lưu Quý