Bị công ty giục nghỉ phép

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam hối thúc, thậm chí bắt buộc nhân sự dùng hết ngày phép năm nhằm bảo đảm quyền lợi người lao động và tối ưu hóa quản trị.

Lần đầu tiên sau 10 năm đi làm, chị Minh Thương, 32 tuổi, nhận được email từ phòng nhân sự yêu cầu "sắp xếp để nghỉ hết 10 ngày phép còn lại của năm trước tháng 12". Thư còn nhấn mạnh số ngày phép dư không được quy đổi thành tiền nên nhân viên cần nghỉ hết để đảm bảo quyền lợi.

"Cảm giác bị giục nghỉ thật lạ lẫm và có phần bất ngờ", Minh Thương, quản lý cấp trung của một tập đoàn công nghệ đa quốc gia ở TP HCM nói về kỳ nghỉ phép năm ngoái.

Ở công ty cũ, mỗi lần xin nghỉ, chị thường khá dè dặt vì ngại sếp gây khó dễ và lo ảnh hưởng tiến độ công việc chung. Chuyển sang công ty mới này với quỹ phép 15 ngày, chị chưa quen quy chế tách bạch giữa công việc và nghỉ ngơi.

Không muốn mất quyền lợi, Minh Thương nộp đơn nghỉ dồn. Nhưng kỳ nghỉ trở nên bị động. Mỗi sáng, chị dồn sức xử lý công việc từ xa, chiều đi cà phê một mình hoặc loanh quanh ở nhà. Việc liên tục phải nhắn tin, họp trực tuyến trong ngày phép khiến chị có cảm giác như thời kỳ giãn cách xã hội.

"Kỳ nghỉ dài vô tình biến thành đợt làm việc online đối phó", chị Thương nói.

8 năm trước, chị Mỹ Linh, 34 tuổi ở Hà Nội, nhân viên của một tổ chức phi chính phủ từng lúng túng khi phải nghỉ dồn 12 ngày sát hạn chót. Do không kịp đặt vé du lịch hay rủ bạn bè, những ngày đầu nữ nhân viên chỉ quanh quẩn ở quán cà phê hoặc trông cháu giúp người thân. Từ năm thứ hai, chị học được cách chia nhỏ quỹ 16 ngày phép trải đều các tháng hoặc tích lũy cho chuyến đi xa. "Tận dụng hết ngày phép giúp người lao động bảo vệ quyền lợi và tái tạo năng lượng làm việc", chị Linh nói.

Chủ đề "chế độ nghỉ phép" đang trở thành tâm điểm thảo luận trên mạng xã hội với hàng trăm bài viết, video. Dưới một số bài đăng than phiền về việc bị quản lý gây khó dễ khi xin nghỉ, nhiều người cho biết họ từng trải qua hiện tượng ngược lại: Bị giục hoặc ép nghỉ hết số ngày phép trong năm. Khảo sát của VnExpress ghi nhận nhóm "bị ép nghỉ" đa số đang làm việc tại các tập đoàn, công ty lớn, đa ngành.

Tại một diễn đàn nghề nghiệp có 880.000 thành viên, các bài viết khuyên người lao động nâng cao năng lực để gia nhập doanh nghiệp uy tín, đảm bảo quyền lợi nghỉ ngơi thu hút hàng nghìn tương tác.

Anh Đoàn Huy, Trưởng phòng Kinh doanh tại một tập đoàn đa ngành (đề nghị không nêu tên), cho biết đơn vị thường xuyên rà soát và thông báo đến nhân sự còn dư ngày phép để họ sắp xếp thời gian nghỉ. Nhằm cân đối hiệu suất vận hành chung, công ty quy định nhân sự không nghỉ quá 3 ngày khi đang triển khai dự án gấp và bắt buộc bàn giao công việc trước kỳ nghỉ.

Tương tự, giám đốc một chi nhánh ngân hàng tại Hải Phòng khẳng định đơn vị khuyến khích nhân viên nghỉ phép kèm cam kết duy trì tiến độ công việc. Riêng cấp quản lý bị bắt buộc dùng hết phép năm. Trong thời gian này, hội sở sẽ điều phối nhân sự phụ trách thay thế tạm thời. "Nhiều quản lý không dùng tới nửa số ngày phép do khối lượng công việc lớn, nên quy định ép buộc này giúp họ thực sự tạm rời công việc để tái tạo năng lượng", vị giám đốc nói.

Tiến sĩ Lê Trung Hiếu, Phó giám đốc Phát triển lĩnh vực Quản trị nhân lực, Viện Quản trị Kinh doanh (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho biết việc nhắc người lao động dùng hết phép trước khi kết thúc chu kỳ tài chính đã xuất hiện khoảng hai thập kỷ qua, gắn liền tiến trình hội nhập và sự gia tăng của khối doanh nghiệp FDI tại Việt Nam. "Hiện tượng này không diễn ra đồng đều mà tập trung ở các tổ chức có quy chuẩn quản trị, tính minh bạch tài chính và độ tuân thủ cao", ông Hiếu nói.

Theo chuyên gia, thói quen này phổ biến ở nhóm doanh nghiệp FDI và tập đoàn đa quốc gia tuân thủ quy trình từ công ty mẹ ở châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản; Doanh nghiệp liên doanh lớn, công ty niêm yết chịu kiểm toán định kỳ; khối ngân hàng, tài chính, bảo hiểm - nơi việc yêu cầu nhân sự tạm rời bàn làm việc giúp giám sát tuân thủ và ngăn ngừa gian lận nội bộ.

Ông Phạm Tuấn Phúc, Giám đốc Điều hành Robert Walters Việt Nam, cho biết nhóm doanh nghiệp lớn chủ động xây dựng quy trình đăng ký, bàn giao công việc cụ thể. "Nhiều doanh nghiệp coi nghỉ ngơi thuộc quy trình vận hành bình thường, không phản ánh sự thiếu trách nhiệm của nhân viên", ông Phúc nói.

Tiến sĩ Lê Trung Hiếu cho rằng có 4 nguyên nhân chính khiến chủ sử dụng lao động yêu cầu nhân viên nghỉ hết phép.

Xét về tài chính, ngày phép tồn dư được tính thành khoản nợ tiềm tàng hoặc chi phí trích trước; việc bắt buộc nghỉ phép giúp xóa bỏ nghĩa vụ nợ trước thời điểm chốt sổ sách năm.

Về pháp lý, giải pháp này ngăn ngừa rủi ro vi phạm quy định an toàn lao động, tránh tổn hại thương hiệu khi phát sinh sự cố kiệt sức.

Xét về quản trị, kỳ nghỉ tạo điều kiện tái tạo sức lao động, đồng thời kiểm tra tính bền vững của bộ máy khi thiếu vắng nhân sự.

Ngoài ra, tại các đơn vị trả lương theo kết quả đầu ra, sắp xếp nhân sự nghỉ phép hợp lý còn giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí vận hành như điện, nước, suất ăn và văn phòng phẩm.

Trên thế giới, nhiều quốc gia duy trì quy chế rất chặt chẽ về quyền lợi nghỉ phép của người lao động, ví dụ Đức yêu cầu nhân viên nghỉ đủ trong năm, chỉ gia hạn 3 tháng đầu năm sau với lý do cấp thiết. Nhật Bản cho phép tích lũy ngày phép trong 2 năm.

"Tòa án Lao động Liên bang buộc các doanh nghiệp đôn đốc nhân viên sử dụng đặc quyền nghỉ phép. Cơ quan chức năng sẽ phạt hành chính tới 30.000 euro (34.000 USD), thậm chí xử lý hình sự các hành vi cản trở thời gian nghỉ ngơi hợp pháp", Giáo sư Stoffers, chuyên gia Quan hệ Kinh doanh Đông Nam Á, Đại học Khoa học Ứng dụng FOM (Đức) cho biết.

Dù mang lại lợi ích cho tổ chức, tiến sĩ Lê Trung Hiếu lưu ý việc ép nghỉ dồn cuối năm có thể gây tác dụng ngược. Sự bất an về tiến độ khiến nhiều người làm việc từ xa khiên cưỡng, dẫn đến kiệt sức. Ông đề xuất doanh nghiệp xây dựng cơ chế linh hoạt, cho phép xếp lịch nghỉ dài hạn, chuyển đổi ngày phép hoặc giải quyết tài chính nếu tính chất công việc dang dở.

Từng rơi vào cảnh mang việc về nhà trong ngày nghỉ, anh Nhật Quang, 26 tuổi, nhân viên ngân hàng tại Hà Nội, nay chủ động phân bổ 13 ngày phép ngay từ đầu năm.

"Tôi ưu tiên xử lý việc gấp và bàn giao sớm để kỳ nghỉ thực sự tái tạo năng lượng, chấm dứt tình trạng mang máy tính đi làm bù", anh Quang nói.

Quỳnh Nguyễn