Ai 'buộc' khói thuốc lại?

Nguyễn Nhật Minh

Nhà vũ trụ học

Một lần ngồi ở quán cà phê vỉa hè tại Sài Gòn, tôi thấy một người đàn ông chở vợ con bằng xe máy ghé vào mua nước.

Anh đỗ xe bên kia đường, bước vào quán, về phía chúng tôi rồi châm thuốc. Khi cà phê được mang ra, anh dập điếu thuốc, trở lại với gia đình.

Anh đã chọn giữ khói thuốc tránh xa vợ con, nhưng mấy người ngồi ở quán phải chịu.

Hành động ấy phơi bày một thực tế quen thuộc: Người tạo ra khói được tự do lựa chọn; người chịu khói phải bị động chấp nhận. Người hút chọn chỗ ngồi, chỗ đứng, lúc nào châm lửa. Người bên cạnh muốn tránh thì phải đổi bàn, bỏ đi, hoặc mở lời đề nghị. Sự bất tiện và nguy cơ cho sức khỏe được đẩy sang những người chẳng có phần nào trong lựa chọn ấy.

Ở Việt Nam, điếu thuốc từ lâu đã chen vào những cuộc gặp gỡ, chuyện trò. Mời nhau điếu thuốc từng là một cách mở lời. Trong những quán cà phê, trà đá vỉa hè, nơi người ta ngồi bàn chuyện làm ăn, chuyện gia đình, chuyện ngoài phố, một người châm thuốc đôi khi chẳng cần hỏi ai. Nhưng người ngồi cạnh muốn đề nghị dập thuốc lại phải lựa lời. Chủ quán ngại mất khách, khách ngại mất lòng. Sự im lặng vì nể nang dần trở thành một thứ giấy phép bất thành văn.

Thói quen ấy còn theo người Việt ra đường, trên những chiếc xe máy len giữa dòng giao thông đông đúc. Người vừa điều khiển xe vừa hút thuốc có thể vẩy tàn, thậm chí vứt cả đầu lọc đang cháy xuống đường. Người đi sau khó lòng biết trước để tránh, nhất là khi dòng xe dồn lại trước đèn đỏ. Tay lái, điếu thuốc, tàn lửa cùng chuyển động giữa một không gian vốn đã chật chội và nhiều bất trắc.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã cấm hút thuốc tại nhiều địa điểm công cộng trong nhà. Nghị định 90/2026, có hiệu lực từ tháng 5, quy định phạt người hút thuốc tại nơi cấm từ 200.000 đến 500.000 đồng. Nhưng đường phố, hàng quán vỉa hè và dòng xe máy vẫn nằm ngoài phạm vi một lệnh cấm chung. Tháng 9 vừa qua, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục thảo luận dự án sửa luật.

Một nghiên cứu công bố tháng 2 năm nay, dựa trên hơn 3.000 lượt quan sát tại 37 tỉnh, thành, ghi nhận dấu hiệu hút thuốc ở 63,7% nhà hàng, quán cà phê được khảo sát. Những quán vỉa hè bị loại khỏi mẫu vì nằm ngoài phạm vi khảo sát theo quy định hiện hành.

Trong khi đời sống đô thị Việt Nam tràn ra vỉa hè, cách quản lý khói thuốc vẫn chủ yếu dừng lại ở những bức tường, mái che. Khói thuốc thì theo gió, len qua những khoảng trống, lan từ bàn này sang bàn khác. Nó không tự giác dừng lại và đổi hướng khi nhìn thấy vạch kẻ trên mặt đường hay mép bàn cà phê.

Nhà nước có thể tiếp tục mở rộng danh sách những nơi cấm hút thuốc. Nhưng ngay cả những nơi đã có biển cấm vẫn còn người hút, liệu dựng thêm có khiến tình hình thay đổi đáng kể?

Tại Kashiwa, thành phố Nhật Bản nơi tôi đang sống, việc vừa đi vừa hút thuốc trên đường đã bị cấm từ năm 2005. Khu vực trung tâm quanh nhà ga cấm cả việc đứng hút ngoài những nơi được chỉ định. Quận Shibuya ở Tokyo áp dụng quy tắc rộng hơn: từ năm 2019, người dân chỉ được hút thuốc tại các điểm được chỉ định trong không gian công cộng ngoài trời. Chính quyền công bố bản đồ, bố trí nơi hút và tổ chức tuần tra xử phạt.

Điều đáng học từ Shibuya nằm ở sự đảo chiều trong cách đặt quy tắc. Thay vì treo biển cấm tại từng nơi cần bảo vệ, chính quyền xác định những nơi được phép hút thuốc. Người muốn hút phải đi tìm nơi được phép, thay vì người không hút phải đi tìm nơi tránh.

Tôi nghĩ Việt Nam nên tiến tới nguyên tắc ấy: đường phố và những không gian công cộng ngoài trời mặc nhiên không hút thuốc, trừ các địa điểm được chỉ định phù hợp. Quy định này cần được thể chế hóa trong luật, trao thẩm quyền và trách nhiệm rõ ràng cho chính quyền đô thị. Khi ấy, biển "Được hút thuốc" chỉ dẫn những địa điểm ngoại lệ, còn người muốn hút tự phải tìm đến đó.

Điều này thay đổi cả cách thiết kế đô thị. Mục tiêu của việc bố trí khu hút thuốc là tạo ra những địa điểm đáp ứng đủ điều kiện để cho phép một hành vi vốn bị hạn chế ở nơi khác. Một ô vuông kẻ sơn bên trạm xe buýt có thể giữ người hút đứng đúng chỗ, nhưng khói vẫn bay đến những người đang chờ xe. Một điểm hút đặt trước cửa hàng lại khiến khách ra vào phải đi xuyên qua làn khói. Thu gom được tàn thuốc, giữ được vỉa hè sạch sẽ, mà người qua đường vẫn phải hít khói thì mục tiêu bảo vệ sức khỏe chưa đạt.

Riêng hành vi hút thuốc khi điều khiển xe hai bánh cần được cấm rõ ràng trên toàn quốc, kể cả lúc dừng chờ đèn đỏ. Người muốn hút phải dừng hành trình và tìm nơi được phép. Camera giao thông cùng hình ảnh người dân cung cấp qua kênh chính thức có thể hỗ trợ phát hiện vi phạm để cơ quan có thẩm quyền xác minh, xử lý.

Tôi vẫn nhớ người đàn ông ở quán cà phê hôm ấy đã dập điếu thuốc trước khi trở lại với vợ con. Trong một thành phố có những nơi hút thuốc được bố trí hợp lý, anh sẽ phải đi thêm một quãng để tìm chỗ châm lửa.

Còn những người ngồi uống cà phê không phải đi đâu cả.

Nguyễn Nhật Minh