Trước Tết Nguyên Đán 3 tháng, xưởng gốm nhà ông Phạm Đức Dũng ở thôn 2, xã Bát Tràng nhận hàng chục đơn đặt hàng linh vật ngựa, mỗi sản phẩm mất 100 giờ để hoàn thiện.
Năm nay nhà ông Dũng dự kiến nhận làm khoảng 700 linh vật ngựa trong vụ tết. Các năm trước ông lựa chọn chế tác những con vật mang ý nghĩa tiền tài, ấm no như chuột, trâu, hổ, lợn, gà.
Những ngày này, xưởng sản xuất có gần 20 thợ, các thợ chính đều là người của làng nghề. Ngày thường xưởng làm đồ gốm truyền thống như bình, lọ, bát, đĩa. Gần Tết, họ chuyển sang làm linh vật. Tuy nhiên số thợ làm được ngựa không nhiều bởi phải có tay nghề cao đảm nhiệm công đoạn nhất định khi cấu thành sản phẩm.
Quy trình sản xuất gồm 12 công đoạn: làm cốt, đổ khuôn, vào hồ, chắp, gạt tỉa, vệ sinh, sơ nung, vẽ, đổ nến, vệ sinh lần hai, tráng men và nung để cho ra thành phẩm cuối cùng.
“Làm cốt vất vả nhất vì phải tạo hình hoàn toàn thủ công từ đất, mất khoảng ba tháng mới hoàn thiện một ông ngựa. Khi đã có khuôn, các công đoạn sau sẽ nhanh hơn”, ông Đỗ Quỳnh, nhân công chính tại xưởng, vừa lắp ráp khung của khuôn đúc vừa cho biết.
Đất sét cao lanh mịn, xốp, bở được nhập từ Phú Thọ, sau đó đưa vào máy đánh thành hồ mịn rồi đổ vào khuôn. “Nguyên liệu từ đất Tổ làm linh vật thêm ý nghĩa tâm linh”, ông nói.
Ở công đoạn đổ khuôn, mỗi con ngựa cần khoảng 6 lít hồ nước. Trước khi đổ, khuôn được buộc chặt và cố định bằng dây thép.
Mỗi bộ khung gồm 4 phần, hoa văn khi đổ hồ vào tạo hình ngựa có sẵn yên.
Công đoạn sơ nung được thực hiện bằng bếp ga chuyên dụng, duy trì nhiệt độ khoảng 600 độ C trong 5–6 giờ. Trung bình mỗi tháng, xưởng tiêu thụ khoảng 9 tấn gas, chi phí vào khoảng 200 triệu đồng.
Ông Dũng lắp ghép các bộ phận của con ngựa khi hồ đạt độ khô nhất định, tạo độ hút để các chi tiết bám dính chắc vào nhau.
Công đoạn vẽ hoa, đổ nến kéo dài 2–3 giờ, giúp cố định màu sắc hoa văn, tránh bị trộn lẫn với lớp men. Khách hàng thường lựa chọn họa tiết “Tùng, Cúc, Trúc, Mai”, biểu trưng cho bốn mùa, mang ý nghĩa tài lộc vẹn toàn quanh năm.
“Ngày cao điểm, tôi vẽ khoảng 10 linh vật ngựa, làm đến 21h mới nghỉ”, chị Nguyễn Kim Huế, thợ vẽ có hơn 20 năm gắn bó với xưởng, cho biết.
Sau công đoạn phủ men, linh vật ngựa tiếp tục được nung trong khoảng 30 giờ ở nhiệt độ 1.200 độ C trước khi hoàn thiện. Loại men sử dụng cho sản phẩm mang tên Trường Sa, do ông Dũng nghiên cứu trong hai năm. Nhờ lớp men đặc biệt này, linh vật sau nung có màu vàng kim đặc trưng.
Ông Dũng đặt tên sản phẩm “Mã Nghênh Phúc Hỷ”. Với ý nghĩa ngựa mang tin vui về nhà đồng thời rước thêm phúc lộc cho gia đình. Trọng lượng trung bình khoảng 6 kg, cao 38 cm. Giá trị 4,5 triệu đồng mỗi linh vật, khách hàng thường mua theo cặp.
Hoàng Giang